Biyografi: alıntılar, bilgiler ve düşünceler - 2. sayfa

Bu odada

Konunun yan yollarına sapın.

Kartlar hem konu hem ruh hâli üzerinden birbirine bağlanır. Aşağıdaki sırayı izleyin ya da arşivin komşu bir köşesine geçin.

49Azim

19Dinginlik

57Merak

Q1805

MerakBiyografi

Subrahmanyan Chandrasekhar, kritik bir kütlenin üzerindeki beyaz cücelerin kararlı kalamayacağını gösterdi; böylece bir yıldızın doğum kütlesinin son kaderini belirlemeye yardım ettiğini ortaya koydu.

Chandrasekhar Hindistan’dan İngiltere’ye yaptığı bir yolculukta, ölen yıldızların matematiğini rahatsız edici bir bölgeye kadar takip etti. Bir beyaz cüce fazla kütleli olursa elektron basıncı çöküşe direnmeye yetmeyecekti. Fikir dönemin önde gelen astronomları tarafından dirençle karşılandı; ama sınır kaldı ve süpernovalara, nötron yıldızlarına ve kara deliklere giden yolları açtı. Bazen bir denklemdeki sınır, gerçeklikte bir kapıdır.

Subrahmanyan ChandrasekharKartı aç

Q1806

MerakMüzik

Ümmü Gülsüm, Arap dünyasının yirminci yüzyıldaki belirleyici seslerinden biri oldu; klasik Arap şiirini, radyo konserlerini ve doğaçlamayı ortak kültürel hafızaya dönüştürdü.

Ümmü Gülsüm’ün sanatı aynı anda hem kontrole hem teslimiyete dayanıyordu. Bir cümleyi uzatabilir, ona geri dönebilir, dinleyicinin tepkisinin performansı şekillendirmesine izin verebilir ve şiiri özel değil ortak bir deneyim gibi hissettirebilirdi. Radyo, her ayın ilk perşembe konserlerini salonun çok ötesine taşıdı; dinlemeyi aylık bir ritüele çevirdi. Sesi yalnızca bir ses değil, milyonların tanıdığı bir oda oldu.

Umm KulthumKartı aç

Q1922

AzimBiyografi

Violeta Parra, yerel icracılardan şarkılar kaydetmek için Şili’yi dolaştı; bu saha çalışmasını radyo programlarına, albümlere, özgün bestelere ve görsel sanata taşıdı.

Parra, resmî kültüre nadiren giren repertuvarların şarkıcı ve çalgıcılarını buldu; sesleri korurken her parçanın içeriden nasıl işlediğini öğrendi. Belgelemede durmadı: kendi şarkıları geleneği yeniledi, arpilleraları, resimleri ve seramikleri aynı zekâyı renge ve ipliğe geçirdi. Arşiv ile sanat eseri birbirine karşıt işler değildi. Dikkatle dinlemenin, miras alınan malzemeyi yeni bir güçle kamusal hayata döndürdüğünde özgün bir eylem olabileceğini gösterdi.

Violeta ParraKartı aç

Q1923

AzimBiyografi

Güney Afrika 1960’ta pasaportunu iptal edince Miriam Makeba otuz yıl sürgünde yaşadı; sahneyi ve Birleşmiş Milletler’deki tanıklığını apartheid rejimiyle yurt dışında yüzleşmek için kullandı.

Makeba’nın plakları, Güney Afrika dillerini, ritimlerini ve gündelik hikâyelerini ülkeyi çoğu zaman yalnızca manşetlerden tanıyan dinleyicilere taşıdı. Annesinin cenazesi için dönmek istediğinde devlet girişine izin vermedi; 1963’te Birleşmiş Milletler’de apartheid hakkında konuştu, müziği ise ülkesinde yasaklandı. Sürgün ona geniş bir erişim sağladı ama sıradan aidiyetin bedeliyle. Kariyeri, uluslararası bir kürsünün insanın kendi kapısından mahrum bırakılmasının yarasını sileceği tesellisini kabul etmez.

Miriam MakebaKartı aç

Q1924

DinginlikBiyografi

Neşet Ertaş, Abdal ve bozlak geleneğini babası Muharrem Ertaş’tan devraldı; kendi türkülerinden ve icralarından oluşan geniş bir birikimle bu mirası yeniledi.

Ertaş, yaşayan bir müzik silsilesinin içinde büyüdü; babasına eşlik ederken yalnızca ezgileri değil, onlara ağırlık veren toplumsal dünyayı da öğrendi. Sesi, bozlağın yüksek ve savunmasız haykırışında ayrılığı, yoksulluğu, aşkı, gururu ve yolu taşıdı; bağlaması gösterişe kaçmadan karşılık verdi. Onu biçimlendiren Abdal geleneğinin köşelerini törpülemeden ülke çapında tanındı. Başarısı mirastan kaçmak değil, mirası yaşatacak kadar kendine özgü bir ses kurmaktı.

Neşet ErtaşKartı aç

Q1925

MerakBiyografi

Perulu şarkıcı Yma Sumac, mağara gibi peslerden parlak tizlere ve tek bir kategoriye sığmayan ses renklerine uzanan olağanüstü geniş bir aralığa hükmediyordu.

Peru’da Zoila Augusta Emperatriz Chávarri del Castillo adıyla doğan Sumac, olağanüstü sesinin çevresine orkestral bir gösteri kuran kayıtlarla uluslararası popüler kültüre girdi. Tanıtım dili onu sık sık egzotik bir İnka prensesi fantezisine sardı; bu hikâye, kendi sesini yöneten modern bir sanatçıdan daha kolay pazarlanıyordu. Mitoloji, başarıyla karıştırılmamalı. Sesi yeraltını andıran bir titreşimden havadaki kesinliğe geçebiliyor, aradaki mesafeyi mimariye dönüştürebiliyordu.

Yma SumacKartı aç

Q1926

DinginlikBiyografi

Kraliçe Liliʻuokalani yalnızca tören müziği bestelemedi; Kuʻu Pua i Paoakalani gibi şarkılar, egemenliğin elinden alınması ve hapis günlerinde mahrem ezgiyi hafızaya dönüştürdü.

Liliʻuokalani, Hawaiʻi’nin hüküm süren son monarkı ve şiirsel dili güçlü bir yer duygusuyla birleştiren üretken bir besteciydi. Hawaiʻi Krallığı devrildikten sonra ʻIolani Sarayı’nda hapsedildi; o dönemin çevresinde yazılan müzik sadakati, kaybı ve odanın dışındakilere yönelen dikkati taşıdı. Aloha ʻOe dünya çapında tanındı, ancak aşinalık ezginin ardındaki siyasi hayatı bulanıklaştırabilir. Onun şarkı külliyatı, yenilgiye indirgenmeyi reddeden egemen bir zihnin de arşividir.

LiliʻuokalaniKartı aç

Q1949

AzimSanat

Faith Ringgold, boyalı kumaşı, yorgan dikimini ve yazılı anlatıyı birleştiren hikâye yorganlarında Siyah aile yaşamını, tarihi ve düşlenmiş özgürlüğü büyük sanatın diline yerleştirdi.

Ringgold kumaş, dikiş, kenar bordürleri ve metinle çalışarak yağlıboyanın itibar kurallarının ötesine geçti; bunlar uzun süre kadın işi ya da zanaat diye küçümsenmiş biçimlerdi. Tar Beach’te bir çocuk Harlem’deki çatının ve George Washington Köprüsü’nün üzerinde uçar; toplumsal gerçeklik söz hakkını esirgerken şehir üzerinde hayal gücüyle hak iddia eder. Görüntünün çevresindeki yazılı ses sanatı açıklamaz; onu kimin anlatabileceğini genişletir. Ringgold, bir yorganın yumuşak kenarına müze duvarını taşıyacak sağlamlıkta fikirler yükledi.

Faith RinggoldKartı aç

Q1956

MerakSanat

Etel Adnan şiir, deneme, resim, duvar halısı ve akordeon kitaplar arasında dolaştı; rengin ve dilin Beyrut, Paris ve Kaliforniya’ya yayılan bir hayatın farklı yanlarına karşılık vermesini sağladı.

Tamalpais Dağı, Adnan’ın kalıcı konularından biri oldu; görünüşünü tükettiği için değil, bakmak hem dağı hem gözlemciyi sürekli değiştirdiği için. Küçük resimleri yoğun renk bloklarından manzaralar kurar; yazıları siyasetin, savaşın, doğanın ve algının başka bir tempoda ilerlemesine izin verir. Birçok dil ve coğrafya arasında çalışırken onları düzenli tek bir kimliğe zorlamadı. Onun elinde çeviri değersiz bir kopya değil, bir gerçekliğin başka bir ifade ortamını keşfetme yöntemiydi.

Etel AdnanKartı aç

Q1958

AzimSanat

Semiha Berksoy opera, tiyatro, sinema, edebiyat ve resme yayılan yetmiş yıllık üretiminde otoportreleri, sahne rollerini ve kişisel hafızayı tek bir dramatik görsel dünyaya dönüştürdü.

Berksoy müzik ve görsel sanat eğitimi aldı, Türkiye’nin ilk kadın opera sanatçısı oldu ve Avrupa’da sahneye çıktı; yine de resmi hiçbir zaman ikincil bir meslek saymadı. Figürleri tuval, karton ve çarşaflar üzerinde cepheden, teatral biçimde belirir; adlar, tarihler, perdeler ve anılar biyografiyi dekorun parçasına dönüştürür. Kendisini, sevdiklerini ve canlandırdığı rolleri, özel oda ile kamusal sahne üst üste gelene kadar resmetti. Ortaya çıkan, farklı disiplinlerden bir dosya değil; bölümlere ayrılmayı reddeden bir hayattır.

Semiha BerksoyKartı aç

Q1959

AzimSanat

Füreya Koral, kaplar ve heykellerin yanı sıra kili gündelik kamusal mekânın parçasına dönüştüren büyük mimari panolar üreterek Türkiye’de modern atölye seramiğinin kurulmasına katkı verdi.

Koral 1940’ların sonunda seramikle düzenli çalışmaya başladı; İstanbul’da önemli bir buluşma ve öğrenme alanına dönüşen atölyesini kurmadan önce İsviçre ve Paris’te eğitim gördü. Anadolu seramik tarihinden yararlandı ama geleneği bir desen kitabı gibi kullanmadı; sırın, modüler biçimin ve soyutlamanın modern hayata nasıl yerleşebileceğini araştırdı. Panoları çarşılara, otellere ve kamu binalarına girdi; sanat burada karşısına seyirci olarak çıkmayan insanlarla buluştu. Kil artık yalnızca odadaki nesne değildi; odanın kurulmasına yardım ediyordu.

Füreya KoralKartı aç

Q1960

DinginlikSanat

Ara Güler’in foto muhabirliği işçileri, balıkçıları, çocukları, vapurları, ara sokakları ve değişen mahalleleri izledi; yirminci yüzyıl İstanbul’unu manzara değil, yaşanmış tarih olarak korudu.

Güler kendisini fotoğraf sanatçısından çok foto muhabiri ve görsel tarihçi sayardı; bu, yalnızca güzelliği bekleyen fotoğrafçı efsanesinden yararlı bir ayrımdır. Onun İstanbul’u emek ve havayla doludur: su kıyısında kuruyan ağlar, dumanın içinden aydınlanan yüzler, sanayi ve göçle değişen sokaklar, kırılgan hayatlarla aynı kareyi paylaşan görkemli mimari. Dünyanın farklı yerlerinde sanatçıları ve arkeolojik alanları da çekerek olağanüstü ölçekte bir arşiv kurdu. Yine de en derin yöntemi mahrem kaldı: tarih, içinde hâlâ biri görülebildiğinde ikna edicidir.

Ara GülerKartı aç

Q1971

MerakBilim

Marie Tharp, gemilerden alınan derinlik ölçümlerini deniz tabanı kesitlerine dönüştürerek Orta Atlantik Sırtı’nın merkezindeki yarık vadiyi ve levha tektoniğine ilişkin güçlü kanıtı görünür kıldı.

Kadınlar birçok araştırma seferine alınmadığı için Tharp karada, denizden gelen yankı ölçümü sütunlarıyla çalıştı. Kesitleri Atlantik sırtı boyunca uzanan yarığı açığa çıkardı; Bruce Heezen tektonik sonucu önce küçümsedi, ardından deprem verileri onu doğruladı. Tharp dağınık sayıları bir manzaraya çevirerek hareket eden gezegenin artık göz ardı edilememesine yardım etti.

Marie TharpKartı aç

Q1972

MerakBilim

Inge Lehmann’ın 1936’da deprem dalgalarını çözümlemesi, Dünya’nın sıvı dış çekirdeğinin içinde katı bir iç çekirdek bulunduğunu gösterdi.

Sismologlar bazı deprem dalgalarının Dünya’nın sıvı çekirdeğinin oluşturduğu gölge bölgede kaybolmasını bekliyordu; oysa aygıtlar orada zayıf varışlar kaydetti. Lehmann, dalgaların derindeki başka bir sınırdan kırılıp yansıdığını öne sürdü. İç çekirdeği hiç görmedi; gelmemesi gereken ama gelen sinyali titizlikle okuyarak onun varlığını çıkarsadı.

Inge LehmannKartı aç

Q1973

Merakİklim

Eunice Newton Foote 1856’da, karbondioksitçe zengin bir silindirin güneş ışığında sıradan havadan daha çok ısındığını ve sıcaklığını daha uzun koruduğunu bildirdi.

Foote, termometre takılmış iki silindirdeki gazları karşılaştırdı; kapları güneşe koyup sıcaklıklarını kaydetti. Daha çok karbondioksit içeren bir atmosferin Dünya’yı daha sıcak yapacağını düşündü. Makalesini bilim toplantısında Foote’un yerine Joseph Henry sundu. Düzeneği, John Tyndall’ın daha sonra ölçtüğü kızılötesi mekanizmayı yalıtmıyordu; yine de atmosferdeki daha fazla karbondioksitin daha sıcak bir Dünya anlamına gelebileceği sonucu çarpıcı biçimde ileriyi görüyordu.

Eunice Newton FooteKartı aç

Q1974

AzimUzay

NASA’nın ilk Astronomi Şefi Nancy Grace Roman, kurumun uzay astronomisi programını kurdu ve daha sonra Hubble adını alacak teleskobun hayata geçmesinde belirleyici bir savunucu oldu.

Roman 1959’da NASA’ya girdiğinde atmosferin ötesinden yapılan astronomi, olgun bir programdan çok kurumsal bir ihtimaldi. Yörünge gözlemevleri için araştırmacıları, öncelikleri ve finansmanı buluşturdu; büyük bir uzay teleskobunun gerekliliğini yıllar boyunca savundu. Keşif optik ve denklemler kadar, iddialı bir aygıtı sayısız toplantı boyunca hayatta tutabilen kişiye de bağlıdır.

Nancy RomanKartı aç

Q1975

MerakUzay

Beatrice Tinsley, yıldız toplulukları yaşlandıkça galaksilerin renk ve parlaklığının nasıl değiştiğini nicel modellerle göstererek gözlemsel kozmolojiyi dönüştürdü.

Uzak galaksilere bakmak, zamanda geriye bakmaktır; fakat onları karşılaştırmak kendi yıldızlarının nasıl evrildiğini bilmeyi gerektirir. Tinsley’nin modelleri yıldız kuşaklarını, gazı ve ağır elementleri izleyerek galaksi ışığının yaşla değiştiğini gösterdi. Kozmologlar artık galaksileri uzaya serpilmiş değişmez işaretler sayamazdı; her işaret içinde dönüşen bir geçmiş taşıyordu.

Beatrice TinsleyKartı aç

Q1976

MerakBilim

Chien-Shiung Wu’nun kobalt-60 deneyi, zayıf nükleer etkileşimlerin pariteyi ihlal ettiğini gösterdi: Doğa bir süreci ayna görüntüsünden ayırabiliyordu.

Wu’nun ekibi radyoaktif kobalt çekirdeklerini çok düşük sıcaklıkta aynı yönde hizaladı ve beta bozunmasında çıkan elektronları saydı. Elektronlar, parite korunumu gereği simetrik dağılmak yerine çoğunlukla çekirdek spininin yönünün tersine çıktı. 1957 sonucu Tsung-Dao Lee ile Chen-Ning Yang’ın cüretkâr önerisini doğruladı. O yılki Nobel Ödülü onların kuramsal atılımını tanıdı; Wu ile deneysel çalışma arkadaşlarını ise kapsamadı.

Chien-Shiung WuKartı aç

Q1977

MerakBilim

Noether teoremi, bir sistemin eylemindeki türevlenebilir her sürekli simetriyi korunan bir niceliğe bağlar; zamanda ötelemeyi enerjiyle, uzayda ötelemeyi momentumla ilişkilendirir.

Bir deneyin yasaları bugün yerine yarın yapılınca değişmiyorsa enerji; nerede yapıldığına aldırmıyorsa momentum korunur. Emmy Noether 1918’de bu tür sürekli simetrilerle korunan nicelikler arasındaki genel köprüyü kanıtladı. Soyut matematikten doğan bir teorem, modern fiziğin dilbilgisinin parçasına dönüştü.

Emmy NoetherKartı aç

Q1978

AzimBilim

Resmî öğrenimden dışlanan Sophie Germain, dönemin önde gelen bilginleriyle matematik yazışabilmek için Mösyö LeBlanc adını kullandı; daha sonra Paris Akademisi’nin esneklik ödülünü kazandı.

Kadınlar kayıt yaptıramadığı hâlde École Polytechnique’in ders notlarını edinen Germain, çalışmalarını eski bir erkek öğrencinin adıyla sundu. Lagrange imzanın ardındaki yeteneği arayıp buldu ve destekçisi oldu. Sayı teorisi çalışmaları Fermat’nın Son Teoremi’nin önemli bir özel durumunu çözüme yaklaştırdı; titreşen levhalar üzerine çalışması ise tekrar tekrar reddedildikten sonra Akademi’nin 1816 ödülünü kazandı.

Sophie GermainKartı aç

Q1979

MerakBilim

Émilie du Châtelet’nin Fransızca Principia’sı Newton’ı yalnızca çevirmedi; kapsamlı açıklamaları fiziğini berraklaştırdı ve eser hâlâ tam metnin standart Fransızca baskısıdır.

Du Châtelet, Newton’ın yoğun Latincesini Fransızcaya aktardı, matematiği denetledi, kapsamlı açıklamalar ve yorumlar ekledi; projeyi yaşamının sonuna doğru tamamladı. Kinetik enerjinin öncülü sayılan vis viva’nın kütle ile hızın karesiyle orantılı olduğunu da savundu. Onun elinde çeviri ne kâtiplik ne ikincil bir işti; titiz bir bilimsel yazarlık biçimiydi.

Émilie du ChâteletKartı aç

Q1980

MerakBilim

Mary Somerville’in 1834 tarihli On the Connexion of the Physical Sciences kitabı astronomi, fizik, kimya ve jeolojiyi geniş bir okur kitlesi için birbirine bağladı.

Somerville zor bilgiyi sulandırmadı; bağlantılarını açığa çıkardı. Kitabı gök mekaniğinden ışığa, elektrikten manyetizmaya ve Dünya’ya ilerleyerek bir alandaki keşfin diğerindeki soruları nasıl değiştirdiğini gösterdi. William Whewell eseri incelerken İngilizcedeki scientist sözcüğünü türetti. Yeni ad, isim vermesi gereken birliği çoktan sergilemiş bir kitabın ardından geldi.

Mary SomervilleKartı aç

Q1981

MerakSanat

Maria Sibylla Merian böcek başkalaşımını, her türün üzerinde yaşadığı bitkilerle birlikte resmederek titiz gözlem, ekoloji ve sanatı bir araya getirdi.

Doğa tarihi levhaları ölü örnekleri çoğu zaman birbirinden kopuk tipler olarak dizerdi. Merian tırtılları büyüttü, pupa oluşumlarını izledi; yumurta, larva, pupa ve erişkini onları besleyen konak bitkinin çevresine yerleştirdi. Surinam’da rehber, ev emekçisi ve botanik bilgisi kaynağı olarak köleleştirilmiş Afrikalılara ve Yerli halka da dayandı; yayımlanan levhalar bu katkı sahiplerinin adını vermedi. Kompozisyonları dönüşümü yaşam ortamından ayırmadı; ekolojik bir bakışın habercisi oldu.

Maria Sibylla MerianKartı aç

Q1982

MerakUzay

Qing dönemi bilgini Wang Zhenyi, Güneş, Dünya ve Ay’ın tutulmalar sırasında nasıl hizalandığını yuvarlak bir masa, kristal lamba ve aynayla gösterdi.

Wang yalnızca yirmi dokuz yıl yaşadı; yine de astronomi, matematik ve kadınların eğitimi üzerine yazdı. Ay tutulmasını anlatmak için yuvarlak masayı Dünya, tavandan astığı kristal lambayı Güneş, yuvarlak aynayı Ay olarak kullandı. Üçünü astronomi ilkelerine göre düzenleyerek gök geometrisini başka bir gözlemcinin sıradan nesnelerle tekrarlayabileceği bir gösteriye dönüştürdü.

Wang Zhenyi (astronomer)Kartı aç