Ikigai DailyYazıyla kurulan dünya
Özel deneyime kamusal bir biçim veren yazarlar, cümleler ve anlatı buluşları.
Bu odada
Kartlar hem konu hem ruh hâli üzerinden birbirine bağlanır. Aşağıdaki sırayı izleyin ya da arşivin komşu bir köşesine geçin.
Q0143Bu söz Suç ve Ceza’da, Raskolnikov’un ‘olağanüstü insan’ teorisi etrafındaki psikolojik baskı sırasında geçer. Acıyı yüceltmez; derin zekâ ve vicdanın sonuç, suçluluk ve keder bilincini daha ağır taşıdığını söyler.
Q0144Chaplin’in kendi komedi anlayışını özetlediği, röportajlarında yinelediği ve 1977’de ölümünün ardından dünya basınında dolaşan sözü. Sinema dilini hayat bilgeliğine çevirir: Yakın planda bir düşüş, bütün kareyi dolduran bir acıdır; genel planda ise aynı düşüş komediye dönüşür. Mesafe — ister kamerada ister zamanda — trajedinin türünü değiştirir.
Q0147Chaplin’in Sahne Işıkları’nda (Limelight, 1952) canlandırdığı yaşlı kabare palyaçosu Calvero’nun, umudunu yitirmiş genç dansçıyı hayata döndürmeye çalışırken söylediği replik. Denizanası düşünceye oyunbaz bir hava katar, ama sahne ölesiye ciddidir: Calvero intihara karşı konuşmaktadır. Hayatın görkemi, der; mevkiye, başarıya, hatta anlamaya bile bağlı değildir — yaşayan her canlı için oradadır.
Q0148Sahne Işıkları’nda (1952) genç dansçı Terry hayatın amaçsız ve anlamsız olduğunu söylediğinde Calvero’nun verdiği yanıt: “Anlamı ne yapacaksın? Hayat bir anlam değil, bir arzudur. Arzu, bütün hayatın temasıdır!” Chaplin burada alaycı değildir; varoluşun kendini bir tez gibi kanıtlaması gerektiği fikrine itiraz eder. Calvero ekler: Gül de yalnızca gül olmayı arzular.
Q0149Bu söz Nietzsche’nin İyinin ve Kötünün Ötesinde adlı eserindeki 153. aforizmadır. ‘Aşk her şeyi affettirir’ demek değildir; aşkın, insanların niyetleri ve eylemleri yargıladığı hazır ahlaki hesapların dışına taşabildiğini söyler.
Q0150Nietzsche’nin büyük aforizma kitabı İnsanca, Pek İnsanca’dan (1878). Bitmiş evliliklerin romantik açıklamasına karşı çıkar: Bağı tutku başlatabilir; ama iki insanın ilk yoğunluk biçim değiştirdikten sonra da buluşmayı sürdürmesini sağlayan şey dostluktur — konuşmayı sürdürebilmek, birbirine ilginç kalabilmek. Kitabın başka bir yerinde öğüdü nettir: Evlenmeden önce sorun — bu insanla yaşlılıkta da sohbet etmekten keyif alacak mıyım?
Q0151Sahici Nietzsche — üstelik şaşırtıcı derecede erken: Bunu yirmi yaşında, teolojiyi neden bıraktığını açıkladığı, kız kardeşi Elisabeth’e yazdığı mektupta (11 Haziran 1865) kaleme aldı — “Ruh huzuru ve mutluluk istiyorsan inan; hakikatin müridi olmak istiyorsan sorgula.” Sonraki bütün felsefesinin tohumu buradadır: Huzur ile hakikat farklı bedeller ister ve ciddi bir zihin hangi faturayı ödediğini bilmelidir.
Q0152Bu söz Fırtına’da, maskeli oyun dağıldıktan sonra Prospero tarafından söylenir. Shakespeare tiyatroyla faniliği birbirine bağlar: saraylar, oyuncular, hatta dünyanın kendisi sahne yanılsaması gibi dağılır; insan ömrü ise uykuyla çevrilir.
Q0153Julius Caesar’dan (I. Perde, 2. Sahne): Cassius, Brutus’u kaderi — ‘yıldızları’ — suçlamayı bırakıp harekete geçmeye çağırır. Shakespeare astrolojiyi bir sorumluluk sorusuna çevirir: Hayatımızı kaderden çok kendi seçimlerimiz biçimlendirir.
Q0154Bu söz Bir Yaz Gecesi Rüyası’nda Lysander’a aittir; âşıkların karmaşası komik bir kaosa dönüşmeden önce söylenir. Kalıcı olmasının nedeni, aşkın zorluğunu neredeyse hikâyenin yasası gibi kurmasıdır: aşk nadiren düz, itaatkâr bir çizgide ilerler.
Q0155Bu söz Bir Yaz Gecesi Rüyası’nda Helena’nın arzunun akıldışılığını düşünürken söylediği dizelerdendir. Shakespeare Cupid’in körlüğünü psikolojik hâle getirir: aşk yalnızca bakmaz; hayal eder, dönüştürür, mazur görür ve bazen yanlış tanır.
Q0156Bu söz Hamlet’te Polonius tarafından söylenir; bu yüzden lezzetli biçimde ironiktir: kısalığı öven kişi oyunun en lafı uzatan karakterlerinden biridir. Alıntı, sahnedeki bağlam hatırlanınca güçlenir; Shakespeare bilgelikle kendini ele vermeyi aynı cümlede buluşturur.
Q0157Bu söz Uğultulu Tepeler’de Catherine Earnshaw’un Heathcliff için söylediği cümledir. Nazik bir romantik kart sözü değildir; romanda sıradan evliliği ve toplumsal düzeni, ilksel bir bağlılığın yanında küçük gösteren tüketici ve tehlikeli bir bağa aittir.
Q0158Bu söz Keats’in 1818’de, henüz çok gençken yayımlanan Endymion adlı uzun şiirinin ilk dizesidir. Şiir iddialı ve yer yer dengesizdir; ama ilk dize kalıcıdır, çünkü Romantik güzellik inancını besin gibi kurar: güzellik süs değil, içsel yenilenmenin uzun ömürlü kaynağıdır.
Q0159Bu söz Dickinson’ın Johnson numaralandırmasında 314. şiiri olan ‘Hope is the thing with feathers’dan gelir; en berrak metaforlarından biridir. Umut, ruhun içinde küçük bir kuşa dönüşür: sözsüz ama inatçı, hayatın havası sertleştiğinde sesi daha çok duyulan bir kuş.
Q0160Bu söz Dickinson’ın genellikle ‘The Soul selects her own Society’ adıyla bilinen şiirinden gelir. Ruh egemen ve seçici olarak düşünülür: imparatorlara bile kapısını kapatabilir; ilişki sayısını değil, ilişkinin derinliğini seçer.
Q0161Bu söz Dickinson’ın 466. şiiri ‘I dwell in Possibility’den gelir; şiirde şiir, düzyazıdan daha geniş bir eve dönüşür. ‘Olasılık’ belirsiz iyimserlik değildir; daha çok penceresi, daha geniş kapıları ve gökyüzünden çatısı olan hayal gücü mimarisidir.
Q0162Bu söz Wilde’ın 1892 tarihli oyunu Lady Windermere’in Yelpazesi’nde Lord Darlington tarafından söylenir. Tam bir Wilde cümlesidir: ahlaken yaralı, toplumsal olarak zarif ve yine de yukarı bakan. Umut için kusursuz olmayı şart koşmaz.
Q0163Bu söz Sylvia Plath’ın Sırça Fanus romanında, Esther Greenwood’un hayata geri dönüş hareketinin yakınında yer alır. Kalp atışı imgesi bu yüzden güçlüdür: büyük anlamlar geri dönmeden önce beden, her atışta, var olduğunu diretir.
Q0164John Green’in ‘Looking for Alaska’ romanından. Karakterler yas ve suçlulukla boğuşur; bitmeyen acıdan çıkış yolunun bağışlamak olduğu sonucuna varılır.
Q0165Bu söz Austen’ın İkna romanındaki Yüzbaşı Wentworth mektubundan gelir; İngiliz romanının en güçlü aşk mektuplarından biridir. Etkisi, tutulan duygunun kırılmasından doğar: yıllarca süren gurur, yanlış anlama ve sessizlikten sonra his sonunda tam kelimelerini bulur.
Q0166Bu söz Jane Austen’ın Emma romanından gelir. Basit görünür; fakat Austen dünyasında şefkat yalnızca yumuşaklık değildir. Şefkat ahlaki zekâdır: bir başkasını kibir, yönlendirme ya da toplumsal gösteri olmadan görebilme yetisi.
Q0167Yazarı bilinmiyor — ölümün kesinliğini “nasıl yaşamalı” sorusunu keskinleştirmek için kullanan eski memento mori geleneğinin ruhunu taşıyan modern bir söz. Madem hatırlanmak zaten elimizde değil, der bu akıl yürütme; korumaya değer tek benlik, hayalî bir seyirciye değil size hesap veren benliktir.
Q0168Bu söz internette yaygın biçimde Jean-Paul Sartre adıyla dolaşır; ancak yayımlanmış eserlerinde bulunamamıştır, dolayısıyla atıf belirsizdir. Duygu yine de sahiden varoluşçudur: Sartre insanın “özgürlüğe mahkûm” olduğunu söylüyordu — sonunda zahmetsizce yerimize oturacağımız hazır bir yer yoktur. Aidiyet bulunmaz; kurulur, yıkılır, yeniden kurulur.