Sanat: alıntılar, bilgiler ve düşünceler - 5. sayfa

Bu odada

Konunun yan yollarına sapın.

Kartlar hem konu hem ruh hâli üzerinden birbirine bağlanır. Aşağıdaki sırayı izleyin ya da arşivin komşu bir köşesine geçin.

36Azim

66Dinginlik

161Merak

Q1455

MerakSanat

Yüzyıllar boyunca ressamların ulaşabildiği en derin mavi olan ultramarin, Afganistan’ın ücra bir bölgesinde çıkarılan lapis lazuli taşından öğütülürdü — ve altından daha pahalıydı.

Rönesans hamileri, bir ressamın bu rengi ne kadar kullanabileceğini sözleşmelerde tek tek belirtir; sanatçılar bu değerli boyayı Meryem Ana’nın giysisine saklardı. Bugün tüpten düşünmeden sıktığımız renk, bir zamanlar bağlılığın ve zenginliğin ölçüsüydü. Değer de tıpkı güzellik gibi, kısmen bir çağın anlatmayı kabul ettiği bir hikâyedir.

Sanat tarihi (ultramarine / lapis lazuli)Kartı aç

Q1467

MerakSanat

Safran, ağırlık başına en pahalı baharattır; zaman zaman altından bile değerli olur; çünkü her bir teli, bir çiğdem çiçeğinin elle toplanan parçasıdır.

Tek bir kilogram için, kısa bir sonbahar aralığında elle toplanan yaklaşık 150.000 çiçeğin tepecikleri gerekir. Bu olağanüstü emek — yalnızca tadın enderliği değil — fiyatı belirleyen şeydir. Değer dediğimiz şeyin çoğu, aslında bir nesnenin içine katlanmış insan saatlerinin gizli bir defteridir.

History of trade (saffron)Kartı aç

Q1468

MerakBilim

Bir morpho kelebeğinin kanatlarındaki göz alıcı mavi hiç mavi pigment içermez; renk, ışığı büken ve yansıtan mikroskobik yapılardan gelir.

Işığın dalga boyundan bile ince katmanlar öyle bir girişim yaratır ki gözünüze çoğunlukla mavi geri döner — tavus kuşunun parıltısının ve bazı mavi tüylerin ardındaki numara da budur. Kanadı ezin, mavi kaybolur; çünkü o hiçbir zaman bir madde değil, yalnızca bir düzenlemeydi. Gördüğümüz en canlı şeylerin bazıları maddeden değil, yapıdan yapılıdır.

Optics (structural colour)Kartı aç

Q1473

MerakSanat

Çin’in ilk imparatorunu korumak için gömülen, insan boyutunda yaklaşık 8.000 kilden askerden oluşan Terracotta Ordusu, hiçbir yüz tam olarak bir diğerine benzemeyecek şekilde yapıldı.

1974’te kuyu kazan köylülerce bulunan figürler, aslında canlı renklerle boyanmıştı; iki bin yıl yer altında kaldıktan sonra havayla buluşunca boya dakikalar içinde döküldü. Her asker kendine özgü hatlar, saç biçimleri ve ifadeler taşır — sanki gücünün ölümden sonra da sürmesini isteyen bir hükümdar için koca bir ordu, tek tek portre gibi yontulmuştur.

Arkeoloji (Terracotta Army)Kartı aç

Q1474

MerakSanat

Endonezya’nın Sulawesi adasındaki bir mağarada, arkeologlar en az 45.500 yıl öncesine tarihlenen bir yaban domuzu resmi buldu — bilinen en eski figüratif sanat eseri.

Aşı boyası kırmızısıyla ve gerçek boyutunda yapılan resim, bu adalara tarımdan ya da şehirlerden çok önce ulaşan insanlarca çizildi ve Avrupa’nın ünlü mağara sanatından binlerce yıl eskidir. Yanında el kalıpları var; dünyanın dört bir yanındaki duvarlarda görülen, avucu kayaya bastırma jestinin aynısı. Anlaşılan insan nereye gittiyse, geride bir imge bırakma dürtüsü de onunla gitti.

Arkeoloji (Leang Tedongnge, Sulawesi)Kartı aç

Q1475

MerakSanat

Peru çölünde Nazca halkı, yere devasa figürler — bir sinekkuşu, bir maymun, bir örümcek — kazıdı; kimi yüzlerce metre uzunluğundaki bu şekiller ancak yukarıdan tam olarak görülebiliyor.

Yüzeydeki koyu taşların kaldırılıp altındaki açık renkli toprağın ortaya çıkarılmasıyla yapılan çizgiler, Dünya’nın en kurak yerlerinden birinde kabaca iki bin yıl ayakta kaldı. Onları yapanlar bu şekilleri yerden bütün olarak asla göremezdi. Ulaşamayacakları bir bakış açısı için neden imgeler yaptıkları hâlâ tartışılıyor — sanatın her zaman sanatçıdan daha büyük şeyleri işaret ettiğinin bir hatırlatması.

Arkeoloji (Nazca Lines)Kartı aç

Q1476

DinginlikSanat

Fransa’nın 17.000 yıllık Lascaux mağara resimleri, binlerce ziyaretçinin nefesi, sıcaklığı ve lambaları duvarlardaki küf ve algleri beslediği için 1963’te halka kapatıldı.

Kalabalıktan gelen karbondioksit ve nem, Buzul Çağı’ndan beri ayakta kalan resimleri kemirmeye başladı. Bugün insanlar orijinal yerine yakınlarda inşa edilen birebir kopyaları geziyor; asıl mağara ise özenli bir karanlıkta dinleniyor. Tuhaf, modern bir sorun: Kimi şeyler ancak onlara doğrudan bakmayı reddederek korunabiliyor.

Conservation (Lascaux)Kartı aç

Q1477

DinginlikSanat

Bizans kiliselerinde mozaikler, mum ve kandil ışığını yakalayıp siz hareket ettikçe parıldasın diye bilerek eğik yerleştirilmiş, altın kaplı binlerce cam karoyla döşenirdi.

Altın üstüne sürülmez, camın içine eritilirdi; tessera denen her minik karo, sıvaya biraz farklı bir eğimle bastırılırdı. Sonuç, durgun duvarları ışıkla titreşen, canlı bir şeye çevirirdi — alev ışığıyla gören gözler için yapılmış. Bu sanatçılar bir resmin yalnızca gösterilen şey değil, ışığın onun üzerinde nasıl gezinmeye davet edildiği olduğunu da anlamıştı.

Byzantine art (Ravenna mosaics)Kartı aç

Q1478

DinginlikSanat

Yaklaşık 800 yılında yapılan Kells Kitabı gibi el yazmalarında keşişler, İncil’in harflerini altın varak ve bir kıtayı aşarak getirilen lapis lazuli gibi boyalarla yoğun süsleme düğümlerine çevirdi.

Ayrıntılı tek bir sayfa, tüy kalemler ve elde karılan renklerle mum ışığında haftalar alabilirdi; kimi o kadar ince işlenmişti ki sonradan ‘meleklerin işi’ dendi. Matbaadan önce bir kitap çoğaltılmaz, ışıltılı sayfalar hâlinde tek tek büyütülürdü — yazı ile resmin henüz ayrılmadığı bir nesne.

Medieval manuscripts (Book of Kells)Kartı aç

Q1479

MerakSanat

1886’da açıldığında Özgürlük Heykeli, yeni bakırın sıcak kahverengisindeydi; ünlü yeşil renk, metalin yaklaşık otuz yıl boyunca havayla tepkimeye girmesiyle yavaşça oluşan bir patinadır.

Bakır derisi yalnızca iki milimetre kadar — kabaca iki madeni para — kalınlığındadır; yine de üzerinde büyüyen o ince yeşil kabuk, alttaki metali daha fazla aşınmadan korur. 1980’lerdeki bir restorasyonda heykeli yeniden boyama fikri ortaya atıldığında halk karşı çıktı: Bugün heykel diye düşündüğümüz renk, aslında zamanın onun üzerinde çalışmasının izidir.

Metallurgy (Statue of Liberty)Kartı aç

Q1480

MerakSanat

Rodin’in ünlü bronz eseri ‘Düşünen Adam’, dünyanın dört bir yanında onlarca yetkili dökümde bulunur; çünkü bir bronz heykel bir kalıptan yapılır ve meşru biçimde birden çok kez dökülebilir.

Bu, bir başyapıtın tek ve benzersiz bir nesne olması gerektiği yaygın varsayımını sarsar. Bronzda sanatçının aslı çoğu zaman kil ya da alçı modeldir; bronzların hepsi, heykeltıraşın yetkisiyle ondan dökülmüş ‘gerçek’ eserlerdir. Sessizce sorar: Bir sanat eseri asıl nerede yaşar — tek bir yüzeyde mi, yoksa biçimin kendisinde mi?

Sculpture (Auguste Rodin)Kartı aç

Q1481

DinginlikSanat

Gustav Klimt, ‘Öpücük’ gibi tablolarına gerçek altın ve gümüş varak işledi; böylece yüzey, kendisine ilham veren Bizans mozaikleri gibi ışığı yakalar.

Bir altın gravürcünün oğlu olan Klimt, âşıklarını düz, parıltılı desenlerle örttü; figürler süslemenin içinde erirken yüzleri ve elleri şefkatli ve gerçek kaldı. Altın, tek başına boyanın yapamayacağı bir şey yapar: Odadaki ışıkla değişir, böylece resim hiçbir zaman iki kez tam olarak aynı olmaz — sessizce hareket etmeyi sürdüren durağan bir imge.

Sanat tarihi (Gustav Klimt)Kartı aç

Q1482

MerakSanat

Wassily Kandinsky, renklerin sesler taşıyor gibi göründüğü bir duyu karışımı yaşadı ve yalnızca renk, çizgi ve biçimden oluşan resimler yapmaya başladı — ilk saf soyut eserlerden bazıları.

Sarıdan keskin bir trompet, maviden derin bir çello gibi söz eder; tuvallerini bir bestecinin müziği düzenlediği gibi düzenlerdi; rengin tek başına, hiçbir nesneyi resmetmeden duyguyu kımıldatabileceğini umuyordu. Radikal bir bahisti bu: Bir resmin, tıpkı bir müzik parçası gibi, tanınacak hiçbir şey olmadan sizi doğrudan etkileyebileceği.

Sanat tarihi (Wassily Kandinsky)Kartı aç

Q1483

MerakSanat

Ucuz Japon ağaç baskıları 19. yüzyıl Avrupa’sına ulaştığında, Van Gogh ve Monet gibi sanatçılar bunların düz renklerinden, cüretkâr çerçevelemesinden ve gündelik konularından etkilendi — ve kendi işleri değişti.

Van Gogh, öğrenmek için Hiroshige’nin baskılarını olduğu gibi kopyaladı; Monet evini onlarla doldurdu. Avrupa’da yasa gibi hissettiren resim kurma biçimleri — derin perspektif, özenli gölgeleme — birden pek çok seçenekten yalnızca biri gibi göründü. Koca bir gelenek, neredeyse tesadüfen dünyanın öbür ucundan gelen imgelerle gevşedi.

Sanat tarihi (Japonisme)Kartı aç

Q1484

MerakSanat

1990’da hırsızlar, Boston’daki Isabella Stewart Gardner Müzesi’nden bir Vermeer ve bir Rembrandt dahil on üç eseri çaldı — tarihin çözülememiş en büyük sanat hırsızlığı — ve boş çerçeveler hâlâ duvarlarda asılı.

Müzenin kuruluş şartlarına göre koleksiyon yeniden düzenlenemez; bu yüzden boşluklar tam olduğu gibi bırakılır. Çerçeveler bekler; yarı anıt, yarı eserlerin bir gün geri dönebileceği umudu. Ender bir sergileme biçimi: Bir müzenin, yitirdiğini dürüstçe göstermeyi seçmesi.

Art crime (Isabella Stewart Gardner heist)Kartı aç

Q1485

MerakSanat

Picasso’nun ‘Guernica’sı — çığlık atan figürlerle dolu devasa, gri-siyah bir tuval — 1937’de bir Bask kasabasının bombalanmasına verdiği yanıttı; bir goblen kopyası bugün BM Güvenlik Konseyi’nin girişinde asılı.

Ülke diktatörlük altındayken orijinalin İspanya’ya dönmesine izin vermedi. Tablo o günden beri savaşın dehşetinin neredeyse evrensel bir simgesi hâline geldi — o kadar yüklü ki BM goblen, askeri harekâtla ilgili bir basın toplantısından önce bir kez örtülmüştü; sanki imge, önünde söylenen sözlerle çelişebilirmiş gibi.

Sanat tarihi (Picasso’s Guernica)Kartı aç

Q1486

DinginlikSanat

Tibetli Budist keşişler, günler ya da haftalar boyunca tane tane karmaşık kum mandalalar oluşturur; sonra onları törenle süpürüp kumu akan suya dökerler.

Yıkım bir kaza ya da kayıp değil, asıl meseledir: Eser, geçicilik üzerine bir meditasyondur ve onu bırakmak sanatın bir parçasıdır. Güzelliğin hiçbir yanı boşa gitmez; o zaten hiçbir zaman saklanmak için yapılmamıştır. Sanatı, geriye ne kaldığıyla ölçen bir kültürde bu, sessiz ve radikal bir fikirdir — bir şeyin tümüyle değerli olup yine de salıverilebileceği.

Tibetan Buddhist art (sand mandala)Kartı aç

Q1487

MerakSanat

İnce beyaz porselen, Avrupa’da kimse onu üretemeden önce Çin’de yaklaşık bin yıl yapıldı — kaliteli sofra takımına bugün hâlâ yalnızca ‘çini’ (China) denmesinin nedeni de budur.

Sır, çok yüksek sıcaklıkta pişirilen kaolin adlı belirli bir beyaz kildi ve o kadar iyi korundu ki Avrupalı ustalar onu kopyalamaya çalışırken nesiller ve servetler harcadı; tarifi ancak 1708 dolaylarında çözdüler. Bir malzeme, içinde koca bir ticaret imparatorluğu taşıyabilir: Ulusların, formülünü bir devlet sırrı gibi kovaladığı kadar değerli kaplar.

History of ceramics (porcelain)Kartı aç

Q1488

MerakSanat

2.000 yıldan uzun süre önce yontulan Samothrake’nin Kanatlı Zaferi, deniz rüzgârına doğru adım atan kanatlı bir tanrıçayı gösterir — ve başını ve iki kolunu yitirmiş olmasına rağmen insanları etkiler.

Kumaş, ıslakmış gibi bedenine bastırır, kanatlar hâlâ çırpınıyor gibidir, bütün figür bir geminin pruvasında hareketin ortasında yakalanmıştır. Kırık bir taşta bunca canlılığın hayatta kalması, heykelin ne tutabileceğine dair bir şey söyler: Yalnızca bir benzerlik değil, güç ve yön. Bazen eksik olan, hareketi daha da canlı hissettirir.

Classical sculpture (Winged Victory)Kartı aç

Q1489

MerakSanat

Trompe-l’oeil — Fransızca ‘gözü aldatmak’ — o kadar hassas bir tekniktir ki boyanmış bir sinek, perde ya da açık bir kapı, bir an için sizi onun gerçek ve üç boyutlu olduğuna inandırabilir.

Sanatçılar, gözün ışığı, gölgeyi ve kenarları tam olarak nasıl okuduğundan yararlanır; bir dolaptan sarkıyormuş gibi görünen bir keman ya da gökyüzüne açılıyormuş gibi duran bir tavan boyarlar. Bu, tüm resim sanatına dair oyuncu bir itiraftır: Her resim, bir dünya taklidi yapan düz bir yüzeydir; burada oyun yalnızca öne çıkıp bir reverans yapar.

Painting technique (trompe-l’oeil)Kartı aç

Q1490

DinginlikSanat

Leonardo da Vinci, tonları o kadar kademeli harmanlamanın bir yolu olan ‘sfumato’yu kusursuzlaştırdı ki keskin dış çizgiler kalmaz — ışık, kelimenin anlamına uygun biçimde, duman gibi gölgeye erir.

Mona Lisa’nın ağzı ve gözleri çevresinde bu yumuşaklık, ifadesini gerçekten belirsiz bırakır: Gülümsemenin köşeleri çözülür, böylece siz baktıkça değişiyormuş gibi görünür. Leonardo’nun bu etkiyi neredeyse görünmez pek çok ince boya katmanından kurduğu söylenir. Tarihin en çok konuşulan gülümsemesi, kısmen hiçbir zaman tam olarak yerine oturmayacak biçimde boyandığı için işler.

Painting technique (sfumato)Kartı aç

Q1491

MerakSanat

Joseph Nicéphore Niépce’in yaklaşık 1826’da yaptığı, günümüze ulaşan en eski fotoğraf, birkaç saatlik bir pozlama gerektirdi — güneşin gökyüzünde ilerleyip avludaki binaları birden fazla yönden aydınlatmasına yetecek kadar uzun.

Işığa duyarlı bitümle kaplı, parlatılmış bir kalay levha üzerine kaydedilen bulanık dam manzarası soluk ve tuhaftır; ama gerçek bir sahnenin, insan eli çizmeden bir yüzeye ilk kez kendini sabitlediği andır. O günden bu yana her fotoğraf — her özçekim, her uydu görüntüsü — bir Fransız penceresinden dışarı, saatlerce süren o sabırlı bakışın soyundan gelir.

History of photography (Niépce)Kartı aç

Q1492

MerakSanat

Michelangelo’nun ‘Davut’ ve ‘Pietà’ eserlerinin parıldayan beyaz mermeri, İtalya’daki Carrara çevresindeki dağlardan geldi — Roma döneminden beri işletilen ve bugün hâlâ mermer çıkaran ocaklar.

Michelangelo blokları seçmek için oraya bizzat gitti; tek bir keski dokunmadan önce taşı, gizli kusurlara karşı okur, bazen doğru parça için aylarca beklerdi. Roma’ya tapınaklarını, Rönesans’a başyapıtlarını veren aynı dağlar bugün de tepelere doğru yontuluyor; iki bin yıllık heykel boyunca kesintisiz uzanan bir beyaz toz izi.

Sculpture (Carrara marble)Kartı aç

Q1494

AzimFelsefe

Bugün kanıtlanmış olan şey, bir zamanlar yalnızca hayal edilmişti.

Bu dize William Blake’in Cennet ile Cehennemin Evliliği yapıtındaki ‘Cehennemin Özdeyişleri’nden gelir. Şair, ressam ve gravürcü olan Blake, hayal gücünü bilginin karşıtı değil, bir bilme biçimi olarak görürdü. Kanıtlanmış her olgu, kurulmuş her köprü ve sınanmış her kuram, önce birinin zihninde canlandırdığı bir şey olarak başladı.

William BlakeKartı aç