Ikigai Daily

Sanat, bilim, tarih, sürpriz

Merak

Yakından bakınca dünya daha tuhaf.

İkinci kez bakmayı ödüllendiren; daha büyük bir dünyaya kapı aralayan bilgiler, eserler ve keşifler.

1.293 kartSayfa 43 / 54Bağlam ve kaynaklarla

Editörün notu

Açık oda

Merak, tanıdık olan yerinden biraz oynadığında başlar. Bu seçki; bildiğimizi sandığımız şeylere yeniden bakmanın yararlı şaşkınlığını bulmak için bilim, sanat, dil ve tarih arasında dolaşır.

Q1681
AzimMüzik

1962 yılbaşında dört genç müzisyen büyük bir Londra plak şirketine seçmelere girdi ve geri çevrildi. Şirketin menajerlerine gitar gruplarının modasının geçmekte olduğunu söylediği aktarılır. Başka yerle anlaştılar ve Beatles oldular.

Liverpool’dan kar altında araba sürüp yaklaşık bir saatte on beş parça kaydettiler. Decca onların yerine başka bir grubu seçti — bugün kurumsal yanlış değerlendirmenin kısaltması olarak anılan bir karar. Gitar gruplarına dair ünlü söz, o dönemde belgelenmiş değil menajerleri Brian Epstein tarafından aktarılmıştır; dolayısıyla olası ama kesin değil sayın. Kesin olan, reddedilme ve kayıtların günümüze ulaşması: Grup gergin ve sıradan geliyor ki asıl ilginç ders bu. Bir seçmedeki yetenekle on sekiz ay sonraki yetenek aynı ölçüm değildir.

Müzik tarihiKartı aç
Q1682
AzimTeknoloji

Devlet parasıyla çalışan iyi finanse edilmiş bir rakip makinesini nehre çakarken, geçimini bisiklet tamir ederek sağlayan iki kardeş kendi makinelerini uçurdu. Üstünlükleri para değil, bir rüzgâr tüneli ve bir bisikletçinin denge kavrayışıydı.

Samuel Langley’in ciddi kamu finansmanı vardı ve güç odaklı inşa etti. Ohio’da bisiklet dükkânı işleten Wright’lar, zor kısmın bir makineyi kaldırmak değil havadayken denetlemek olduğunu anladı — bisiklette dik durmakla aynı sorun. Bir rüzgâr tüneli yaptılar, yayımlanmış kaldırma tabloları yanlış olduğu için iki yüzden fazla kanat biçimi denediler ve yönlendirmek için kanatları bükmenin bir yolunu buldular. Langley’in aracı o yıl iki kez başarısız oldu. Wright’lar 17 Aralık’ta on iki saniye uçtu ve uçmayı sürdürdü.

Havacılık tarihiKartı aç
Q1683
AzimTeknoloji

Nintendo, 1889’da Kyoto’da el boyaması oyun kâğıdı yapmak için kuruldu. Video oyunlarını bulmadan önce hazır pirinç, taksi şirketi ve kısa süreli konaklama otelleri de denedi ve neredeyse battı.

İlk yüzyılının çoğunda, iyi giden ama bir yere varmayan lisanslı bir seri dahil kâğıt sattı. Hiroshi Yamauchi yönetiminde şirket işe yarayabilecek her şeye atıldı — vakumla çalışan oyuncak bir el, fotokopi işi, paketli gıda — ve ağır kayıplar verdi. Elektronik oyuncaklar ve ardından atari makineleri sonunda 1970’lerde tuttu. Şirket uçaktan, radyo yayınından ve Nobel Ödülü’nden eskidir; bu da uzun ömürlü işletmelerin çoğunun ikinci ya da üçüncü fikrinde olduğunu hatırlatır.

Business historyKartı aç
Q1684
AzimTeknoloji

Gemiler doğuya ya da batıya ne kadar gittiklerini hesaplayamıyordu ve bu yüzden binlerce kişi öldü. John Harrison adlı kendi kendini yetiştirmiş bir marangoz, bunu çözecek kadar denizde hassas bir saat yapmak için kırk yıl harcadı — yanıtın yıldızlarda olduğunda direten gökbilimcilere karşı.

Enlem kolaydı; boylam için bir referans limandaki tam saatin bilinmesi gerekiyordu ve hiçbir sarkaçlı saat sallanan, nemli, sıcaklığı değişen bir gemide zamanı tutamıyordu. Hiçbir resmî eğitimi olmayan Lincolnshire’lı marangoz Harrison, giderek incelen bir dizi makine yaptı; sonuncusu Jamaika yolculuğunda yalnızca birkaç saniye şaşan, büyük bir cep saati boyutunda bir saatti. Rakip bir yöntemi destekleyen gökbilimcilerin ağırlıkta olduğu Boylam Kurulu, ödülü onlarca yıl vermedi. Sonunda krala başvurduktan sonra ödeme aldı.

Royal Museums GreenwichKartı aç
Q1711
MerakDil

Çin’in Jiangyong bölgesinde kadınlar Nüshu’yu geliştirdi — çoğunun resmî eğitimden uzak tutulduğu bir dönemde mektuplarda, şarkılarda ve işlemelerde kullanılan ince bir yazı.

Nüshu ‘kadın yazısı’ demektir. Hunan eyaletindeki Xiao Nehri vadisinde gelişti; kızlar ve kadınlar onu yeminli kız kardeş mektuplarında, düğün ağıtlarında ve kumaşın içinde taşınabilen şarkılarda kullandı. İnce, eğik karakterleri neredeyse dikiş gibi görünür; çünkü ömrünün büyük kısmı yelpazelere, küçük kitapçıklara ve işlemelere bağlıydı. Bir yazı sığınak olabilir: Kamusal dil size yer açmadığında duyguyu saklayacak bir yer.

NüshuKartı aç
Q1712
MerakDil

Rosetta Taşı aynı kraliyet fermanını hiyeroglif, demotik ve Yunanca olarak taşır. Bu tekrar, Mısır hiyerogliflerini yeniden okumak için anahtar oldu.

Taş, daha büyük bir stelanın yalnızca parçasıdır; ama hayatta kalan bu parça yeterli oldu. Yunanca hâlâ okunabiliyordu, hiyeroglifler ise okunamıyordu. Bilginler fermanı üç yazı arasında karşılaştırarak adları, sesleri ve işaretleri sınadı; sonunda kayıp bir yazı sistemi açıldı. Çeviri ikincil bir iş değildir. Bazen bir uygarlığın yeniden duyulur hâle gelmesini sağlayan menteşedir.

The Rosetta StoneKartı aç
Q1713
MerakDil

Silbo Gomero, konuşulan İspanyolcayı La Gomera’nın vadileri boyunca taşınan ıslıklara çevirir; bir cümle, bağırıştan daha uzağa gider.

Silbo Gomero ayrı bir dil değildir. İspanyolcanın seslerini perde ve kesintilerle biçimlenen az sayıda keskin ıslığa aktarır; komşunun karşı yamaçta göründüğü ama yürüyerek bir saat uzakta olduğu bir adada işe yarar. UNESCO, 1999’dan beri okullarda öğretildiğini belirtir. Güzel yanı pratikliğidir: Coğrafya daha uzun bir ses istedi, insanlar da onu yaptı.

Silbo GomeroKartı aç
Q1714
MerakDil

1999’da Shigetaka Kurita, 12’ye 12 piksellik bir ızgarada 176 emoji tasarladı; erken mobil mesajlara hava, ton ve duygu taşımanın yolunu verdi.

Kurita’nın ilk emojileri Japon telefonları ve çağrı cihazları için yapılmış küçük, pratik çizimlerdi: kalpler, bulutlar, trenler, yüzler, simgeler. MoMA bu seti sonradan koleksiyonuna aldı; çünkü tasarımın davranış değiştirmek için büyük olması gerekmez. O küçük kareler metni daha az kuru hissettirdi. Dijital mesajlara bir bedenin, bir ruh hâlinin ve kalkmış bir kaşın eksik olduğunu hatırlattı.

Shigetaka KuritaKartı aç
Q1715
DinginlikDil

Toki Pona, yaklaşık 120-140 temel sözcüğü olan eksiksiz bir yapay dildir. Sınırı kusur değil amaçtır: konuşanı, düşüncenin en sade kullanışlı biçimini seçmeye zorlar.

Toki Pona çoğu zaman minimalist diye anlatılır; ama daha iyi sözcük bilinçlidir. Her anlam tonu için ayrı bir kelime eklemek yerine, konuşandan küçük bir kök kümesinden kurmasını ister. Arkadaş, iyi insan olur. Alet, işe yarayan şey olur. Alıştırma yalnızca dilsel değildir; zihinsel bir toparlamadır. Bir düşüncenin hangi parçalarının taşıyıcı, hangilerinin süs olduğunu fark edersiniz.

Toki PonaKartı aç
Q1716
MerakDil

Yaklaşık MS 405’te Mesrop Maştots Ermeni alfabesini oluşturdu; Ermeniceye kutsal metinleri, tarihi ve kimliği taşıyabilecek yazılı bir biçim verdi.

Buluş yalnızca teknik değildi. Yazı; bir dilin hukuku, duayı, tartışmayı, belleği ve okul tekrarını taşımasını sağlar. Alfabe ortaya çıktıktan sonra Ermenice çeviri ve edebiyat hızlandı; konuşulan bir kimlik kalıcı bir yazılı mimari kazandı. Bazı araçlar kültürü yalnızca kaydetmez. Ona omurga verir.

Mesrop MashtotsKartı aç
Q1717
MerakDil

Uluslararası Fonetik Alfabe, alışılmış yazım sesleri gizlediğinde bile, dilbilimcilere konuşma seslerini kesin biçimde yazmak için ortak bir yol verir.

İngilizce yazım cough, though, through ve rough sözcüklerinde aynı harfler sadıkmış gibi davranır. Değildirler. IPA imlanın etrafından dolaşır ve sesin kendisini yazar: dilin nerede durduğunu, dudakların yuvarlanıp yuvarlanmadığını, ses tellerinin titreşip titreşmediğini. Bilimin dile gösterdiği sessiz saygılardan biridir — gerçekten orada olan şeye bir simge verecek kadar dikkatle dinlemek.

International Phonetic AssociationKartı aç
Q1718
MerakDil

Mors alfabesi en kısa işaretleri sık kullanılan harflere verir: E tek nokta, T tek çizgidir. Dili, zamanla ölçülen bir tasarım problemine çevirdi.

Parlak fikir sıkıştırmadır. Nadir bir harf uzun bir kalıba katlanabilir; sık kullanılan harf katlanamaz. Alfred Vail kodu biçimlendirirken matbaa harf kasalarını ve gazete sıklıklarını inceledi; böylece sıradan İngilizce tel üzerinden daha hızlı ilerleyebildi. Veri sıkıştırmanın adı yokken telgrafçılar modern soruyu çoktan soruyordu: İnsanlar en çok ne söylüyor ve bunu daha az işaretle nasıl söyleriz?

Morse codeKartı aç
Q1720
MerakSanat

Benin Bronzları; saray ritüelini, kraliyet gücünü, ticareti ve belleği pirinç ve bronzda kaydetti, müzeler onları vitrin nesnesine çevirmeden çok önce.

Birçok plaka bir zamanlar Benin City’deki kraliyet sarayına aitti; ataları onurlandırır ve saray hayatından sahneleri saklardı. 1897’deki Britanya askerî seferinden sonra binlerce nesne alındı. Bu yüzden bugün her güzel tanımın yanında daha sert bir tanım da durmak zorunda: Bu işler başyapıttır, ama aynı zamanda iade, onarım ve belleği kimin tutacağı üzerine süren bir tartışmanın kanıtıdır.

Kingdom of BeninKartı aç
Q1721
AzimSanat

1919’da kurulan Bauhaus, sanatı, zanaatı ve endüstriyel tasarımı yeniden birleştirmeye çalıştı; atölyeyi modern hayat için bir laboratuvara çevirdi.

Okulun ömrü kısa ve siyaseten hırpalanmıştı, ama sorusu kalıcı oldu: Ya bir sandalye, lamba, bina, afiş ve çaydanlık da bir tablo kadar ciddiye alınmayı hak ediyorsa? Dessau’da çelik, cam, tipografi, mobilya ve mimarlık tek bir konuşmaya dönüştü. Sonuç bazen sert denecek kadar temiz görünür; ama ilk dürtü cömertti — iyi biçim sıradan odalara girmeliydi.

BauhausKartı aç
Q1723
MerakSanat

Edvard Munch, Çığlık’ın birkaç sürümünü yaptı; aynı figüre ve göğe geri döndü, sanki kaygının kendisi tek bir denemeye sığmıyordu.

Munch buna yalnızca bağıran bir insan değil, doğadaki bir çığlık diyordu. Ayrım önemlidir. Figür bir portreden çok bir alıcıdır; fazla gürültülü hâle gelmiş bir dünyaya ayarlanmış bir beden. Motifi resimde, çizimde, pastelde ve baskıda yinelediği için tek bir imgeden çok, biçim vermeye çalıştığı bir basınç gibi hissedilir.

Edvard MunchKartı aç
Q1724
MerakSanat

Milo Venüsü 1821’de Louvre’a nadir bir Yunan özgünü olarak girdi; kırıklığı silinecek bir kusur değil, büyüsünün parçası oldu.

Heykel ideal güzelliğiyle ünlüdür, ama yokluğuyla da. Kayıp kollar her izleyiciyi pozu hayalinde tamamlamaya çağırır: elma tutuyor, kumaşı düzeltiyor, kalkana yaslanıyor, ulaşılamayan birine uzanıyor olabilir. Müzeler çoğu zaman anlamı sabitlemeye çalışır. Bu heykel, anlamının bir parçası eksik kaldığı için daha canlı oldu.

Venus de MiloKartı aç
Q1725
MerakSanat

2018’de Banksy’nin Girl with Balloon eseri, müzayededen saniyeler sonra çerçevesine gizlenmiş bir parçalayıcıdan geçti ve Love is in the Bin adlı işe dönüştü.

Numara işe yaradı çünkü nesneye az önce fiyat biçen odanın kendisine saldırıyordu. Ama piyasa saldırıyı içine aldı, onayladı, adlandırdı ve yeniden sattı. Daha keskin şaka burada. Yıkım eseri bitirmedi; hikâyesinin parçası oldu. Çağdaş sanat çoğu zaman çerçevenin işin parçası olup olmadığını sorar. Banksy çerçeveyi ısırttı.

BanksyKartı aç
Q1726
DinginlikMüzik

John Cage’in 4′33″ eseri, icracıdan bilinçli ses üretmemesini ister; öksürükleri, yağmuru, kıpırtıları ve odanın kendisini müziğe çevirir.

İlk seslendirilişte David Tudor piyanonun başına oturdu ve nota çalmadan üç bölümü işaretledi. Eser çoğu zaman sessiz diye anılır; tuzak da budur: Sessiz oda yoktur, yalnızca davetsiz ses vardır. Cage dikkati besteciden dinleyiciye taşıdı. Müzik başka bir yerden gelsin diye beklemeyi bıraktığınızda eser başlar.

John CageKartı aç
Q1727
AzimMüzik

Sister Rosetta Tharpe, rock and roll’un adı yokken gospel’e gürleyen bir elektro gitar getirdi ve sonradan stadyumları dolduracak sesi biçimlendirdi.

Tharpe Siyah Pentekostal müzikten geldi; sesi kilise için, gitar çalışı ise doğrudan rock’a işaret edecek güçteydi. Türün sonraki hikâyesi çoğu zaman daha çok tanıtılan erkeklerin çevresinde anlatıldı; ama geriye doğru dinleyince önce o vardır: kutsal müziği amplifikasyon, ritim ve sahne gücüyle büker. Etki her zaman düz bir çizgi değildir. Bazen başkalarının adını sonradan koyduğu bir akıntıdır.

Sister Rosetta TharpeKartı aç
Q1728
MerakMüzik

Stravinsky’nin 1913 balesi Bahar Ayini, Paris’i sert ritmi ve köşeli hareketleriyle sarstı; isyan hikâyesi sonradan büyüdü, ama kopuş gerçekti.

Ünlü prömiyer efsaneye parlatılmıştır: neredeyse isyan, skandal, sandalyeler, öfke. Bunun bir kısmı anlatıla anlatıla büyüdü. Abartıya ihtiyaç duymayan şey ise müziğin gücüydü. Vurgular seyircinin beklemediği yere düşüyor, dansçılar süzülmek yerine yere vuruyor, bahar pastel bir yenilenme değil kurban olarak geliyordu. Modernizm çoğu zaman bedene eski ritmini kaybettirerek başlar.

Igor StravinskyKartı aç
Q1729
MerakMimarlık

Bâdgirler, yani rüzgâr yakalayıcılar, sıcak ve kuru iklimlerde binaları havalandırmak ve serinletmek için havayı çatı kulelerinden aşağı yönlendirir.

Rüzgâr yakalayıcı, akciğer gibi davranan mimaridir. Açıklıklar çatının üstündeki hareketli havayı yakalayıp odalara ya da sarnıçlara indirir; durgun havada ise yükselen sıcak hava, gölgeli alanlardan daha serin havayı çekebilir. Ders yeniden eski geliyor: Konfor yalnızca iklime karşı değil, iklimle birlikte de tasarlanabilir. Anahtar ve kompresörden önce kesit, gölge, basınç ve sabır vardı.

Traditional Persian architectureKartı aç
Q1730
MerakMühendislik

Qanat, yeraltı suyuna ulaşır ve onu makineler yerine yerçekimiyle, yeraltı tünelinden çok düşük bir eğimle taşır.

Yukarıdan bakınca qanat hattı, kuru toprağı geçen küçük kraterler dizisi gibi görünür. Aşağıda ise dikey bacalarla bakımı yapılan, yeraltı su katmanını tarlalara ve yerleşimlere bağlayan dikkatle eğimlendirilmiş bir tüneldir. Teknoloji eskidir ama ilkel değildir. Ölçüm, ortak kurallar ve uzun vadeli ölçülülük ister. Pompa suyu hızla çekebilir. Qanat ise geleceği eğimin içinde hesaba katmak zorundadır.

Qanat water systemsKartı aç
Başka bir odaya geçinAzimBir kez daha denemek için.