Ikigai DailySanat, bilim, tarih, sürpriz
İkinci kez bakmayı ödüllendiren; daha büyük bir dünyaya kapı aralayan bilgiler, eserler ve keşifler.
Editörün notu
Merak, tanıdık olan yerinden biraz oynadığında başlar. Bu seçki; bildiğimizi sandığımız şeylere yeniden bakmanın yararlı şaşkınlığını bulmak için bilim, sanat, dil ve tarih arasında dolaşır.
Q0855Christie’nin dedektif romanları, 100’den fazla dile çevrilerek tahminen iki milyar kopya sattı — bu rakamları genellikle yalnızca Shakespeare ve İncil aşar. ‘And Then There Were None’ (Ölüm Sessiz Geldi) çoğu zaman tüm zamanların en çok satan polisiye romanı olarak anılır.
Q0856Tolkien bir filologdu; dillerin nasıl büyüdüğünü, kırıldığını, ödünç aldığını ve hatırladığını duymak üzere yetişmişti. Orta Dünya’nın derinliği, adlarının, şarkılarının ve halklarının dilsel bir soya sahipmiş gibi durmasından gelir. Kurmaca dünya yaşlı hisseder; çünkü kelimelerinin kökleri vardır.
Q08571984’ün gücü yalnızca olay örgüsünde değil, sözcük dağarında: Romandan gelen kelimeler bugün çok farklı siyasi ortamlarda propagandayı, gözetimi ve çifte düşünceyi adlandırmaya yardım ediyor. Bir hikâye, tehlikeyi fark etmenin araçları olarak kendinden uzun yaşayabilir.
Q0858Doyle Holmes’tan kurtulmak istiyordu; ama dedektif çoktan kamusal bir takıntıya dönüşmüştü. Okurlar yas tuttu, protesto etti ve geri dönüşünü istedi. Bu olay, kurmaca kişilerin toplumsal olarak gerçek hâle gelebileceğini gösterir: Bir hikâye kamusal hayal gücüne girdiğinde, yazar onun sonraki hayatını artık tek başına yönetemez.
Q0859Austen’ın ilk kitapları modern okurun beklediği gibi adını taşımaz; ‘Bir Hanım tarafından’ ifadesi hem saygınlığı hem sınırı işaret eder. Anonimlik eseri küçültmedi. Tam tersine, bir kadın yazarın zekâsının kamusal alanda konuşabilmesi için geçmesi gereken toplumsal kapıyı görünür kıldı.
Q0860Charlotte, Emily ve Anne Brontë ilk kez Currer, Ellis ve Acton Bell adlarıyla yayımlandı — eserlerinin, kadın yazarlara ayrılmış önyargı olmadan değerlendirilmesi için seçilmiş, erkeksi çağrışımlı adlar. ‘Jane Eyre’ ve ‘Uğultulu Tepeler’, yazarlarının kardeş olduğu bilinmeden dünyaya ulaştı.
Q0861Kafka, yayımlanmamış eserlerinin yok edilmesini istemişti; fakat Max Brod bu isteği görmezden geldi ve el yazmalarını yayıma hazırladı. Bu ihanet mi kurtarma mı tartışmalı karar olmasa, Dava ve Şato gibi romanlar okura ulaşmayabilirdi.
Q0864Kil tabletler üzerine çivi yazısıyla yazılan Gılgamış Destanı; iktidarı, dostluğu, kederi ve ölüm korkusunu binlerce yıl öteye taşır. Uzaklığı gücünün parçasıdır: Eski Mezopotamya’dan gelen bir ses, birini kaybetmenin ve hayatın ne için yaşandığını sormanın ne demek olduğunu hâlâ bilir.
Q0865İki bölüm hâlinde yayımlanan (1605 ve 1615) Cervantes’in, hayalperest bir şövalye ile ayakları yere basan yaverini anlatan eseri, dönemin kahramanlık romanslarından koparak öz farkındalıklı, tümüyle insani karakterler sundu. Sıkça ilk modern roman sayılır — ve İncil’den sonra en çok çevrilen kitaplardan biridir.
Q0866Dickens romanlarının çoğunu ucuz aylık tefrikalar hâlinde yayımladı; tıpkı modern bir dizi gibi gerilim kurardı. ‘The Old Curiosity Shop’ doruğuna yaklaşırken, Amerikalı okurların New York rıhtımına doluşup gelen gemilere ‘Küçük Nell öldü mü?’ diye seslendiği anlatılır.
Q0868Poe bu öykülere “akıl yürütme hikâyeleri” diyordu. C. Auguste Dupin karakteriyle Sherlock Holmes’tan önce dedektif edebiyatının birçok alışkanlığını kurdu: parlak yabancı, keskin gözlem ve göz önünde saklanan çözüm.
Q0869Ünlü hafıza tetikleyicisi çaya batırılmış bir madeleine kekidir; burada hafıza basit bir kayıt gibi işlemez. Proust tek bir tadı kapıya dönüştürür: beden, zihin açıklamayı bitirmeden önce hatırlar.
Q0871“Bana İsmail de” basit görünür; ama daha ilk anda mesafe kurar: anlatıcı bir ad verirken geçmişini saklar. Moby-Dick Melville’in yaşamında büyük başarı kazanmadı; bugünkü ünü çok daha sonra yükseldi.
Q0872Cervantes Gregoryen takvim kullanan İspanya’da, Shakespeare ise Jülyen takvim kullanan İngiltere’de öldü. Geleneksel tarihler neredeyse aynı görünür; ama takvim sistemleri bu güzel tesadüfü ilk bakıştaki kadar basit olmaktan çıkarır.
Q0873Roman, korkuyu doğrudan anlatmak yerine belge parçalarıyla kurar: günlükler, mektuplar, telgraflar, gemi kayıtları ve gazete haberleri. Bu biçim, imkânsız görünen vampir hikâyesini sanki arkasında dosya, tarih ve tanık bırakmış gerçek bir olay gibi hissettirir.
Q0875Savaş ve Barış, aristokrat aileleri Napolyon savaşlarının içinden izler; savaş sahnelerini, ev hayatını, felsefeyi ve tarih tartışmasını birleştirir. Uzunluğu süs değildir; Tolstoy özel hayatların tarih tarafından nasıl çekildiğini bu ölçekle gösterir.
Q0876Potter, reddedildikten sonra küçük bir özel baskı yaptırdı; ardından Frederick Warne 1902’de kitabı ticari olarak yayımladı. Peter Rabbit büyük bir yayıncılık mirasının başlangıcı oldu; ama önce, kitabının boyutunu, görünüşünü ve hissini korumak isteyen bir sanatçının işiydi.
Q0877Karşımıza çıkan Sokrates kısmen tarihsel kişi, kısmen diyaloglar, hafıza ve tartışma yoluyla korunmuş figürdür. Bu onu hem güçlü hem zor yapar: Sesi bize başkaları aracılığıyla ulaşır. Tanıklara dayanan her gelenekte aynı kırılganlık vardır. Büyük öğretmenler bile insan aktarımıyla gelir.
Q0878Sokrates’le özdeşleşen en ünlü fikrin modern bir söylenişi. Sokrates hiçbir yazı bırakmadı; onu Platon ve Ksenophon üzerinden tanırız. Platon’un Savunma’sında tek üstünlüğünün kendi cehaletinin farkında olmak olduğunu söyler. Mesele sahte alçakgönüllülük değil, pratiktir: Hataların çoğu bildiğimizi abartmakla başlar; bu yüzden dürüst bilmemek, ilk yetkinliktir.
Q0879Mağara benzetmesi Platon’un Devlet adlı eserinde yer alır. Mahkûmlar gölgeleri gerçek sanır; içlerinden biri ışığa çıkarıldığında hakikatin bedeli görünür. İmge eğitimin neye mal olduğunu, gerçeğin neden acıtabileceğini ve dönen kişiye neden direnilebileceğini sorar.
Q0880Aristoteles, geleceğin fatihi henüz gençken Mieza’da İskender’e ders verdi. Felsefenin doğrudan imparatorluk “yarattığını” düşünmemek gerekir; ama buluşma olağanüstüdür: Yunan entelektüel eğitimi, tarihin en büyük fetih hareketlerinden birine çok yakın durur.
Q0882Şüphe edemeyeceği tek kesinliği arayan Descartes, onu kendi düşünme gerçeğinde buldu.
Q0885Nietzsche yalnızca ateizmi kutlamıyordu. Modern Avrupa’da eski ahlaki kesinliğin çöküşünü teşhis ediyordu. Miras alınmış temeller otoritesini kaybederse, insanlar eski merkezin hâlâ ayakta olduğunu varsaymadan değer yaratmak zorunda kalır. Özgürlük bazen baş dönmesiyle gelir.
Q0888Efesli Herakleitos’tan (yak. MÖ 535–475) geriye yalnızca sonraki yazarların aktardığı fragmanlar kaldı; modern sürümler onun yoğun Yunancasını akılda kalır bir dile çevirir. Irmak imgesi en ünlüsüdür: Platon, onun “aynı ırmağa iki kez girilmez” dediğini aktarır. Hem ırmak hem giren değişmiştir — Herakleitos için değişim, gerçekliğin başına gelen bir şey değil, gerçekliğin ta kendisiydi.
