Herkese açık koleksiyon

Yaşayan arşiv

Dil, tarih, sanat, bilim ve iç dünyada arayın. Her sonuç; bağlamına, kaynağına ve bir sonraki fikre açılır.

1.965açık kart

28konu

2dil

Ara ve süz

Aklınızdaki düşünceyi bulun.

1.965 kart, herkesin erişimine açık

Üç ayrı yol

Bir ruh hâlinden başlayın.

Rotayı biraz açık bırakınBana beklemediğim bir fikir ver

Arşiv dökümü

1.965 kart, herkesin erişimine açık

Sayfa 80 / 82

Q1944

DinginlikYemek

Fas’ın güneybatısında argan yağı üretimi toplama, kurutma, etini ayırma, kırma, öğütme ve karıştırma aşamalarından geçer; bu beceriler geleneksel olarak kırsaldaki kadınlar arasında aktarılır.

En zor görünen an çekirdeği iki taş arasında kırmaktır; oysa argan bilgisi bütün zincirde yaşar: meyvenin ne zaman toplanacağı, ne kadar kurutulacağı, yemeklik yağ için hangi bademlerin kavrulacağı, ezme ile suyun dokunarak nasıl ayarlanacağı. Yağ mutfağa, beden bakımına, tedavilere, misafirliğe ve düğün armağanlarına girer. Değeri argan ormanlarından ve pratiği sürdüren insanlardan ayrı düşünülemez. Pazarlanabilir ürün sonda durur; ekolojik ve toplumsal muhakeme çok daha önce başlar.

Argan oilKartı aç

Q1945

AzimYemek

Yerli üreticiler kurutulmuş bizon etini dövüp eritilmiş yağla karıştırdı, bazen meyveler ekledi; uzun yolculuklarda dayanabilen, enerji yoğun pemmikan üretti.

Yağsız etten suyu uzaklaştırmak bozulmayı yavaşlatıyor; tozu sıcak yağla kaplamak enerji ve koruma ekleyerek kışa, yolculuğa ve belirsiz erzağa uygun bir yiyecek yaratıyordu. Ova halkları bu gıdayı ticari kürk şirketleri ona ihtiyaç duymadan çok önce geliştirdi. Métis üreticiler daha sonra büyük bizon avları düzenleyip iç bölgelerde ilerleyen kafileleri besledi; pemmikan böylece dev bir iştaha sahip sömürge ekonomisinin parçası oldu. Verimliliği, çevresinde büyüyen daha sert sömürü tarihiyle birlikte görülmelidir.

PemmicanKartı aç

Q1946

MerakSanat

Endonezyalı batik ustaları boyayı engellemek için sıcak mumu çizgi ve noktalar hâlinde sürer; denetimli gizleme adımlarıyla desen kurmak üzere mumlama, boyama ve mumu çıkarma işlemlerini tekrarlar.

Mum kumaşı boyamaz; açıkta kalan her şeyi boya değiştirirken seçilmiş zemini korur. Mumu çıkarmak, yeni sınırlar eklemek ve yeniden boyamak, ustanın son kaynatmaya kadar neredeyse görünmez kalabilen kararları katmanlamasını sağlar. Endonezya’da motifler ve kullanım alanları bebek askılarından düğünlere, işe, gösteriye ve definlere kadar hayata eşlik eder; desenler aynı zamanda yüzyıllık alışverişleri kaydeder. Bu nedenle batik yüzeyi hem görüntü hem süreç haritasıdır: her renk kumaşın nerede açık, nerede bilinçle güvende tutulduğunu anlatır.

BatikKartı aç

Q1947

MerakSanat

Asante ve Ewe dokumacıları, ipek ya da pamuktan dar şeritler dokuyup keserek, düzenleyerek ve geniş kumaşlar hâlinde dikerek birbirinden ayrı kente gelenekleri yaratır.

Bitmiş bir kente sargısının ölçeği, modüler yapısını gizleyebilir. Uzun, dar bantlar karmaşık çözgü ve atkı desenleriyle tezgahtan çıkar; onları birleştirmek bütün kumaş boyunca ritim, kesinti ve hizalama kararları gerektirir. Asante ve Ewe üreticilerinin akraba ama farklı tarihleri, teknikleri ve görsel sözlükleri vardır; bu yüzden kente tek bir renk anlamları şemasına indirgenmemelidir. Kumaşın daha sonra Kwame Nkrumah ve Pan-Afrika kimliğiyle kurduğu bağ, zaten özgül olan yerel sanatlara küresel bir siyasi yankı ekledi.

Kente clothKartı aç

Q1948

MerakSanat

Koşinil boyası, dikenli incir kaktüsünde yetiştirilen kurutulmuş dişi kabuklu bitlerden karminik asit çıkarılarak yapılır; mordanlar ve asitlik ayarıyla pembeden koyu kırmızıya uzanan tonlar elde edilir.

Amerika kıtalarının Yerli boyacıları koşinil yetiştirdi; tek bir kaynaktan şaşırtıcı derecede farklı renkler çıkaran tuzlara, asitlere ve alkali katkılara hâkim oldu. İspanyol fethinden sonra yoğun boya, Avrupa kumaşlarına ve resimlerine, oradan da küresel ticarete taşınan, sıkı korunan bir imparatorluk malına dönüştü. Parlaklığı sınırları geçti; çevresindeki servet ve güç eşit biçimde geçmedi. Bir sanat eserinde koşinil bulmak, kimyayı, ustalıklı yetiştiriciliği ve sömürgeci çıkarımı renge sıkışmış hâlde bulmaktır.

CochinealKartı aç

Q1949

AzimSanat

Faith Ringgold, boyalı kumaşı, yorgan dikimini ve yazılı anlatıyı birleştiren hikâye yorganlarında Siyah aile yaşamını, tarihi ve düşlenmiş özgürlüğü büyük sanatın diline yerleştirdi.

Ringgold kumaş, dikiş, kenar bordürleri ve metinle çalışarak yağlıboyanın itibar kurallarının ötesine geçti; bunlar uzun süre kadın işi ya da zanaat diye küçümsenmiş biçimlerdi. Tar Beach’te bir çocuk Harlem’deki çatının ve George Washington Köprüsü’nün üzerinde uçar; toplumsal gerçeklik söz hakkını esirgerken şehir üzerinde hayal gücüyle hak iddia eder. Görüntünün çevresindeki yazılı ses sanatı açıklamaz; onu kimin anlatabileceğini genişletir. Ringgold, bir yorganın yumuşak kenarına müze duvarını taşıyacak sağlamlıkta fikirler yükledi.

Faith RinggoldKartı aç

Q1950

MerakSanat

Puebla ve Tlaxcala’daki el yapımı Talavera; uzman atölyelerde aktarılan kil hazırlama, biçimlendirme, sırlama, pigment uygulama ve fırın yönetiminden oluşan bağlantılı bir sürece dayanır.

Talavera çoğu zaman ışıklı yüzeyiyle tanınır, ancak görünen bezeme zorlu zincirin yalnızca bir aşamasıdır. Kil bünyesi, çark ya da kalıp, mine sır, mineral pigmentler ve pişirim birlikte davranmalıdır; kimi üreticiler bütün süreci yönetirken kimileri tek bir uzmanlığı devralır. Meksika geleneği Yerli bilgi, İspanyol seramik biçimleri ve daha geniş ticaretin iç içe geçmesiyle büyüdü; bu temas tarihi buluş kadar eşitsiz güçle de biçimlendi. Her atölye ortak bir sürecin içinde kendine özgü elini korur.

Artisanal Talavera of Puebla and TlaxcalaKartı aç

Q1951

MerakSanat

Çin kâğıt kesme sanatçıları makas, bıçak ya da keskilerle tek bir yaprağı pencere, iç mekân, bayram, düğün ve başka toplumsal günler için birbirine bağlı motiflere dönüştürür.

Her açıklık, kalan parçaları bir arada tutacak kadar kâğıt bırakmalıdır; bu yüzden kompozisyon aynı zamanda bir yapı alıştırmasıdır. Bölgesel uygulamalar ince, narin sahnelerden güçlü biçimlere uzanır; üreticiler motifleri doğum gününe, evliliğe, mevsim bayramına, duaya ve belirli bir odanın mimarisine göre uyarlar. Sanat çoğu zaman çocukluktan itibaren kadınlar arasında aktarılmıştır; çağdaş sanatçılar ise makinelerden ve yeni ortamlardan da yararlanır. Canlılığı bu esneklikte yatar: ucuz tek bir yaprak hâlâ son derece yerel bir dünyayı taşıyabilir.

Chinese paper cuttingKartı aç

Q1952

DinginlikSanat

Arap kaligrafları sağdan sola bağlanan yazının biçim olanaklarını kullanır; kesik kamış kalemle çizgiyi denetlerken harfleri uzatır, sıkıştırır ve yeniden düzenler.

Arap alfabesinin yirmi sekiz harfi birleşirken biçim değiştirir; böylece oran ve hareketin dilin içinde işleyebildiği bir sistem doğar. Geleneksel pratik malzeme zekâsıyla başlar: kesilmiş kamışın açısı, is temelli mürekkep, hazırlanmış kâğıt ve bir çizgiyi rahatlık taşıyana dek tekrarlayan el. Aynı ilkeler taşa, metale, kumaşa, tipografiye ve kaligrafitiye taşınmıştır. Okunurluk ile güzellik karşı kutuplarda durmaz; sanat aralarındaki tam mesafeyi sürekli yeniden müzakere eder.

Arabic calligraphyKartı aç

Q1953

DinginlikSanat

Ermeni haçkarları, merkezindeki oyma haçı iç içe geçen bitkisel, geometrik ve figürlü motiflerle çevreleyen dikili taşlardır; her kompozisyon ayrı ayrı işlenir.

Bir haçkar ibadeti, hatırayı, korunmayı ya da dünyevi hayatla kutsal arasındaki bağı işaretleyebilir. Ustalar yerel taşı keski ve ince uçlarla işler; haçı çoğu zaman güneşin ya da sonsuzluk çarkının üzerine yerleştirir, çevresini dokunmuş gibi yoğun desenlerle örer. Aileler ve usta-çırak silsileleri yöntemleri aktarırken bölgesel karaktere ve kişisel buluşa yer bırakır. Tekrar dilbilgisini sağlar; onur ise hiçbir anıtı bir diğeriyle değiştirilebilir kılmayı reddetmekten gelir.

KhachkarKartı aç

Q1954

MerakSanat

Pasifik’teki kabukbezi üreticileri seçilmiş iç kabuğu soyup lifler esnek tabakalara yayılana kadar döver; ardından malzemeyi yerel kullanımlar için birleştirir, boyar, sürter, kalıplar ya da resimler.

Kabukbezi tek bir Pasifik üslubu değildir. Kâğıt dutu ve başka bitkiler Tonga, Samoa, Tahiti, Hawaiʻi, Fiji ve daha birçok adada farklı adlara, dokulara, desenlere ve toplumsal yaşamlara sahip malzemelere dönüşür. Dövme işlemi lifleri dokumadan genişletip birbirine kilitler; üreticiler küçük parçalardan büyük tabakalar kurabilir, onları bitki boyalarıyla, sürtme kalıplarıyla ya da serbest çizgilerle desenleyebilir. Bazı topluluklarda kumaş doğuma, evliliğe, rütbeye, yasa ve armağanlaşmaya eşlik eder; ağacın iç kabuğunu hayatın kamusal dokusuna katar.

BarkclothKartı aç

Q1955

DinginlikSanat

Yanagi Sōetsu, Kawai Kanjirō ve Hamada Shōji 1920’lerde gündelik halk zanaatını adlandırmak için mingei sözcüğünü türetti; seçkin sanatın dışında yapılan kullanışlı nesnelerin derin bir güzellik taşıyabileceğini savundu.

Mingei dikkati imzalı başyapıttan, tekrar ve kullanımla biçimlenen çanak çömleğe, sepete, kumaşa, ahşap işe ve alete çevirdi. Yanagi 1936’da Japon Halk Zanaatları Müzesi’ni kurdu; yalnızca Japon eserlerini değil Kore, Aynu ve Tayvan nesnelerini de topladı. Böylece hareket, tasarım tarihi kadar Japonya’nın karmaşık imparatorluk yüzyılının da içine yerleşti. Temel sorusu hâlâ üretken ve tartışmalıdır: başka bir insanın sıradan nesnesindeki güzelliği adlandırma hakkı kimdedir? Dikkatle bakmak değerlidir; bakışın taşıdığı gücü incelemek de öyle.

MingeiKartı aç

Q1956

MerakSanat

Etel Adnan şiir, deneme, resim, duvar halısı ve akordeon kitaplar arasında dolaştı; rengin ve dilin Beyrut, Paris ve Kaliforniya’ya yayılan bir hayatın farklı yanlarına karşılık vermesini sağladı.

Tamalpais Dağı, Adnan’ın kalıcı konularından biri oldu; görünüşünü tükettiği için değil, bakmak hem dağı hem gözlemciyi sürekli değiştirdiği için. Küçük resimleri yoğun renk bloklarından manzaralar kurar; yazıları siyasetin, savaşın, doğanın ve algının başka bir tempoda ilerlemesine izin verir. Birçok dil ve coğrafya arasında çalışırken onları düzenli tek bir kimliğe zorlamadı. Onun elinde çeviri değersiz bir kopya değil, bir gerçekliğin başka bir ifade ortamını keşfetme yöntemiydi.

Etel AdnanKartı aç

Q1957

MerakSanat

Birçok suzanide desenci, gevşekçe birleştirilmiş pamuk şeritlerin üzerine tek kompozisyon çizdi; şeritler akrabaların ayrı ayrı işlemesi için söküldü ve sonunda yeniden dikildi.

Suzani adı Farsçada iğneyle ilgili bir sözcükten gelir; özellikle bugünkü Özbekistan ve Tacikistan’ın yerleşik topluluklarıyla ilişkili büyük işlemeli kumaşları anlatır. Gelinin çeyizine giren ve iç mekânı donatan bu eserlerin çiçekleri, sarmaşıkları ve madalyonları birlikte çalışan kadınların zamanını taşır. Ayrı şeritler eşzamanlı işlenebildiği için motifler bazen kusursuz birleşmez, komşu renkler dikiş yerinde değişir. Bu düzensizlikler kötü bitiş değil; tek bir kompozisyonun birkaç hayata emanet edildiğinin kanıtıdır.

SuzaniKartı aç

Q1958

AzimSanat

Semiha Berksoy opera, tiyatro, sinema, edebiyat ve resme yayılan yetmiş yıllık üretiminde otoportreleri, sahne rollerini ve kişisel hafızayı tek bir dramatik görsel dünyaya dönüştürdü.

Berksoy müzik ve görsel sanat eğitimi aldı, Türkiye’nin ilk kadın opera sanatçısı oldu ve Avrupa’da sahneye çıktı; yine de resmi hiçbir zaman ikincil bir meslek saymadı. Figürleri tuval, karton ve çarşaflar üzerinde cepheden, teatral biçimde belirir; adlar, tarihler, perdeler ve anılar biyografiyi dekorun parçasına dönüştürür. Kendisini, sevdiklerini ve canlandırdığı rolleri, özel oda ile kamusal sahne üst üste gelene kadar resmetti. Ortaya çıkan, farklı disiplinlerden bir dosya değil; bölümlere ayrılmayı reddeden bir hayattır.

Semiha BerksoyKartı aç

Q1959

AzimSanat

Füreya Koral, kaplar ve heykellerin yanı sıra kili gündelik kamusal mekânın parçasına dönüştüren büyük mimari panolar üreterek Türkiye’de modern atölye seramiğinin kurulmasına katkı verdi.

Koral 1940’ların sonunda seramikle düzenli çalışmaya başladı; İstanbul’da önemli bir buluşma ve öğrenme alanına dönüşen atölyesini kurmadan önce İsviçre ve Paris’te eğitim gördü. Anadolu seramik tarihinden yararlandı ama geleneği bir desen kitabı gibi kullanmadı; sırın, modüler biçimin ve soyutlamanın modern hayata nasıl yerleşebileceğini araştırdı. Panoları çarşılara, otellere ve kamu binalarına girdi; sanat burada karşısına seyirci olarak çıkmayan insanlarla buluştu. Kil artık yalnızca odadaki nesne değildi; odanın kurulmasına yardım ediyordu.

Füreya KoralKartı aç

Q1960

DinginlikSanat

Ara Güler’in foto muhabirliği işçileri, balıkçıları, çocukları, vapurları, ara sokakları ve değişen mahalleleri izledi; yirminci yüzyıl İstanbul’unu manzara değil, yaşanmış tarih olarak korudu.

Güler kendisini fotoğraf sanatçısından çok foto muhabiri ve görsel tarihçi sayardı; bu, yalnızca güzelliği bekleyen fotoğrafçı efsanesinden yararlı bir ayrımdır. Onun İstanbul’u emek ve havayla doludur: su kıyısında kuruyan ağlar, dumanın içinden aydınlanan yüzler, sanayi ve göçle değişen sokaklar, kırılgan hayatlarla aynı kareyi paylaşan görkemli mimari. Dünyanın farklı yerlerinde sanatçıları ve arkeolojik alanları da çekerek olağanüstü ölçekte bir arşiv kurdu. Yine de en derin yöntemi mahrem kaldı: tarih, içinde hâlâ biri görülebildiğinde ikna edicidir.

Ara GülerKartı aç

Q1961

MerakTarih

Marshall Adaları’nın çubuk haritaları, uzun okyanus dalgalarının adaların çevresinde nasıl yön değiştirdiğini gösterir; kıvrımlı çubuklar dalga örüntülerini, deniz kabukları ya da belirli kesişimler adaları işaret ederdi.

Marshalllı denizciler haritalarını Hindistan cevizi lifleri, ince çubuklar ve kabuklarla kurdu; fakat haritaladıkları şey sabit bir arazi değildi. Eğriler, uzun okyanus dalgalarını, akıntıları ve adaların suda yarattığı kırılmayı modelliyordu. Çoğu denize götürülmekten çok karada öğrenilip ezberlenir, kanodaki bedeni hareketli bir coğrafyayı hissetmeye hazırlardı.

Marshall Islands stick chartKartı aç

Q1962

MerakTarih

İdrîsî, II. Rugerro için hazırladığı Tabula Rogeriana’yı, yazılı coğrafya bilgisini yolculardan toplanan anlatılarla yıllarca karşılaştırdıktan sonra 1154’te tamamladı.

İdrîsî Sicilya’daki Norman sarayında diller, ticaret yolları ve birbirinden farklı coğrafya gelenekleri arasında çalıştı. Ortaya çıkan eser, bölgesel haritaları yollar, limanlar, mesafeler ve ekonomiler üzerine metinlerle eşleştirdi; dönemin birçok İslam haritası gibi güneyi yukarıya yerleştirdi. Yön bir uzlaşıydı, asıl iddia ise bilgiyi sınamaktı.

Tabula RogerianaKartı aç

Q1963

MerakSanat

1375 tarihli Katalan Atlası, deniz haritalarını kozmoloji, hükümdarlar, kervanlar ve seyahat anlatılarıyla altı zengin bezemeli parşömen yaprakta birleştirdi.

Genellikle Mayorkalı Yahudi haritacı Abraham Cresques ve atölyesine atfedilen atlas, takvim ve kozmolojiden haritalanmış dünyaya geçer. Akdeniz’in dikkatli kıyı çizgileri; Mansa Musa, İpek Yolu kervanları ve gezgin anlatılarından doğan yaratıklarla aynı parşömeni paylaşır. Eser, portolan haritalarının kıyı hassasiyetini ödünç alırken görüş ufkunun ötesini betimleyen bezemeli bir saray atlası olarak işlev görür.

Catalan AtlasKartı aç

Q1964

MerakTarih

Kangnido; Çin, Kore ve İslam coğrafya bilgisini bir araya getirerek Afrika ile Avrupa’yı gösteren, Doğu Asya’dan günümüze kalan en eski dünya haritalarından biri oldu.

Joseon Hanedanı’nın erken döneminde hazırlanan Kangnido, Doğu Asya’yı büyütürken batıdaki toprakları sıkıştırdı; bu, ölçek kadar önem sırasının da haritasıydı. Yine de Afrika, Arabistan ve Avrupa’nın varlığı; Moğol dönemi bağlantıları ve Çin’e ulaşan İslam haritacılığı üzerinden dolaşan bilgiyi gösterir. Uydulardan çok önce de dünya resmi yüzyıllar ve kıtalar boyunca ortaklaşa kurulabiliyordu.

KangnidoKartı aç

Q1965

MerakTarih

Tabula Peutingeriana, Roma yol ağını uzun bir şerit üzerinde sıkıştırır; güzergâhlar, duraklar ve mesafeler okunabilsin diye coğrafi biçimden vazgeçer.

Bugün gördüğümüz parşömen, antik bir örneğin Orta Çağ’da yapılmış ve on bir parçaya ayrılmış kopyasıdır. Denizler ince aralıklara dönüşür, bölgeler boydan boya uzar; çünkü haritanın gerçek konusu cursus publicus boyunca harekettir: yollar, konaklar ve kentler. Baştan sona okunan şerit, arazinin portresinden çok bir güzergâh gibi işler: durakların sırası, şekillerinden daha önemlidir.

Peutinger MapKartı aç

Q1966

MerakBilim

1816 ile 1855 arasında Struve Jeodezik Yayı, 2.820 kilometre boyunca ölçüm noktalarını bağlayarak uzun bir meridyen parçasını ölçtü ve Dünya’nın boyutlarına ilişkin hesabı geliştirdi.

Friedrich Georg Wilhelm Struve’nin nirengi zinciri, Karadeniz’den Kuzey Buz Denizi yönüne uzanıyor; bugün on ülkeye bölünmüş topraklardan geçiyordu. Gözlemciler uzak noktaları görebilmek için tepelere ve kulelere çıktı, dikkatle ölçülmüş tek bir tabanı yüzlerce üçgen boyunca büyüttü. Gezegenin eğrisi; sabır, geometri ve kıta ölçeğinde birbirine aktarılan açık görüşlerden belirdi.

Struve Geodetic ArcKartı aç

Q1967

MerakTasarım

Buckminster Fuller’ın Dymaxion haritası Dünya’yı bir ikosahedronun yüzlerinden açar; başlıca düzeninde kıtaları bölmeden kesintileri okyanuslarda yoğunlaştırır.

Fuller, izdüşümü 1930’lardan itibaren geliştirdi; daha sonra Shoji Sadao ile inceltti. Üçgen yüzler, tek bir ülkeyi merkeze almak ya da küreyi alışıldık yarımkürelere ayırmak yerine farklı düzenlerde açılabilir. En bilinen düzende kesikler büyük ölçüde okyanuslardan geçer, kıtalar Kuzey Kutbu çevresinde görsel sürekliliğini korur. Geometri aynı zamanda bir sav ileri sürer: gezegenin nasıl çerçeveleneceğini siyasi sınırlar belirlemek zorunda değildir.

Dymaxion mapKartı aç