Ikigai DailyHerkese açık koleksiyon
Dil, tarih, sanat, bilim ve iç dünyada arayın. Her sonuç; bağlamına, kaynağına ve bir sonraki fikre açılır.
Ara ve süz
1.965 kart, herkesin erişimine açık
Üç ayrı yol
Arşiv dökümü
Q1138Galileo’nun büyük olasılıkla hiç söylemediği en ünlü sözler: “Eppur si muove” (Yine de dönüyor) baskıda ilk kez 1757’de, 1633’teki yargılanmasından bir asır sonra görülür; efsaneye göre Dünya’nın döndüğü görüşünü geri almaya zorlandıktan sonra mırıldanmıştır. Hiçbir çağdaş kayıt bunu doğrulamaz. Efsane yaşıyor, çünkü bir hakikati sıkıştırıyor: Zorla söküp alınan tövbe, insanın sözünü değiştirir — gezegenin yörüngesini değil.
Q1139Galileo’nun yazılarında bulunmaz: Tarihçiler sloganı, yönteminin sonraki özetlerine bağlar (matematikçi Hermann Weyl 1927’de bunu bir özet ifade olarak aktarır). Cümle, Galileo’nun sahiden yaptığını sıkıştırır — su saatleriyle eğik düzlemde yuvarlanan topları ölçmek, niteliği niceliğe çevirmek. Kim yazmış olursa olsun, modern bilim bu cümlenin içinde yaşar.
Q1140Bu söz Newton’un 1676’da Robert Hooke’a yazdığı mektuptan gelir. Bağlamda ünlü ‘devlerin omuzları’ imgesi miras alınan bilgi, rekabet, tevazu ve keşfin uzun zinciri hakkındadır. Isaac Newton (1643–1727); hareket ve kütleçekim yasaları klasik fiziğin temelini atan İngiliz fizikçi ve matematikçiydi.
Q1141Uzun bir gelenekle Isaac Newton’a bağlanır: 1720 Güney Denizi Balonu’nda servet kaybettikten sonra, gök cisimlerinin hareketini hesaplayabildiğini ama insanların çılgınlığını hesaplayamadığını söylediği rivayet edilir. Hikâye on yıllar sonra anekdot derlemelerinde ortaya çıkar; tarihçiler bu yüzden temkinlidir. Birebir ya da cilalanmış — gerçek bir şeyi kaydeder: Newton sahiden 20.000 sterlin dolayında kaybetti ve piyasalar fizikçileri hâlâ hizaya sokuyor.
Q1142Bu söz Descartes’ın Yöntem Üzerine Konuşma eserinden gelir. Buradaki düşünce yöntemli şüpheden doğar: düşünce daha sağlam bir başlangıç noktası bulana dek zayıf varsayımları ayıklamak. René Descartes (1596–1650); ‘Düşünüyorum, öyleyse varım’ sözüyle ünlü, modern felsefenin babalarından Fransız filozof ve matematikçiydi.
Q1143İfade Descartes’ın değildir; ama yöntemini doğru etiketler. Meditasyonlar (1641) ve Yöntem Üzerine Konuşma’da (1637) Descartes, kuşku duyulabilecek her şeyden — duyulardan, matematikten, dünyanın kendisinden — sistemli biçimde kuşkulandı; ta ki kuşku götürmez tek olguya çarpana dek: Kuşkulanmak düşünmektir ve düşünce, düşüneni kanıtlar. Ruh hâli değil alet olarak kullanılan kuşku, modern felsefenin kurucu aracı oldu.
Q1144Voltaire’e yaygın atfedilir; ancak eserlerinde yoktur — araştırmacılar bunu onun adına sığınmış modern bir söz sayar. Voltaire’i utandırmazdı ama: Candide’den haksızlıklara karşı kampanyalarına, bütün kariyeri zihnin kalitesinin sorduğu şeyde göründüğünün kanıtıydı. Cevaplar ödünç alınabilir; düşüncenin gerçekte nerede yaşadığını sorular ele verir.
Q1145Sahiden Voltaire: İtalyanca “il meglio è l’inimico del bene” atasözünü Felsefe Sözlüğü’nde aktardı ve 1772 tarihli “La Bégueule” şiirini bunun Fransızcasıyla açtı — “le mieux est l’ennemi du bien.” İçgörüyü sonradan mühendisler de iktisatçılar da benimsedi: Kusursuz sürümün peşinde koşmak, çoğu zaman işe yarayacak, teslim edilecek ve fayda sağlayacak iyi sürümü öldürür.
Q1148Benjamin Franklin’e yaygın atfedilir; ancak yazılarında — en çok arandığı Poor Richard’s Almanack dâhil — yoktur. Franklin özdeyişi gibi durur, çünkü sahicilerinden pek çok üretmişti (“Kaybedilen zaman bir daha bulunmaz”). Mantık yine de ayakta: Hazırlık ucuz sigortadır; yokluğu da bir plandır — sadece kötü bir plan.
Q1149Bu sözler aslında tarihçi Will Durant’a aittir — çok satan Felsefenin Öyküsü’nün (1926) Kant bölümünden; özet zamanla filozofun kendi sözü sanıldı. (“Bilim, örgütlenmiş bilgidir” kısmı tek başına Herbert Spencer’a uzanır.) İkili, ününü hak ediyor: Bilgi kütüphanelere istiflenebilir; bilgelik ise ancak iyi yaşanmış bir hayat olarak görünür.
Q1150Birebir Kant: Bu, Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi’nin (1785) merkezindeki kategorik buyruktur. Önerdiği test evrenselleştirmedir — eylemeden önce sorun: Sizin durumunuzdaki herkesin aynı şekilde davranmasını isteyebilir miydiniz? Yalan bu testi geçemez (evrensel yalan, yalanın dayandığı güveni yok eder). Modern ahlak felsefesinin en etkili tek cümlesi olmayı sürdürüyor.
Q1151Bu söz Darwin’in Türlerin Kökeni eserinden gelir. Burada kişisel gelişimden değil, doğal seçilimden söz edilir: hayatta kalma çeşitlilik, baskı ve değişen koşullara bağlıdır. Charles Darwin (1809–1882); doğal seçilim yoluyla evrim kuramı yaşam anlayışımızı kökten değiştiren İngiliz doğa bilimciydi.
Q1152Genç Darwin’in 1836’da, Beagle yolculuğunun sonlarına doğru kız kardeşi Susan’a yazdığı ve sonradan The Life and Letters of Charles Darwin (1887) içinde yayımlanan bir mektuptan. Ömür boyu uyduğu kuralı aktarıyordu: Kronik hastalığı onu günde birkaç çalışma saatine mahkûm etmesine rağmen, on yıllarca kutsal tutulan o saatler Türlerin Kökeni’ni üretti.
Q1153Nikola Tesla’ya atfedilir; benzer sözler, rakiplerinin zengin, kendisinin olmadığı son yıllarına dair portre ve anılarda geçer. Teselli, uzun oyundadır: Tesla’nın alternatif akım sistemi bugün modern dünyayı sahiden besliyor; adı artık arabalarda, birimlerde ve kraterlerde. Aklanma geldi — son teslim tarihinden on yıllar sonra.
Q1154Tesla’ya yaygın atfedilir; ancak bunu içeren bir konferans, makale ya da röportaj hiç gösterilememiştir — söz, gerçek dehasının mistik eklentiler çektiği modern Tesla mitolojisine aittir. Oysa sahici işleri süsleme istemez: Enerji ve frekans tam da onun ustalaştığı alandı — dönen manyetik alan, radyo frekansı deneyleri, alternatif akımın kendisi.
Q1155Bu söz Karamazov Kardeşler’den gelir; Dostoyevski orada inanç, suçluluk, özgürlük ve sorumluluğu felsefi gücü olan bir aile dramına dönüştürür. Fyodor Dostoyevski (1821–1881); eserleriyle ahlakı, inancı ve insan zihninin derinliklerini irdeleyen Rus romancıydı.
Q1156Dostoyevski’ye yaygın biçimde atfedilir ve romanlarının ruhuna sadıktır; ancak bu hâliyle belirli bir esere bağlanamamıştır. Kendi Sibirya sürgününden doğan Ölüler Evinden Anılar aynı hakikatin etrafında döner. Dostoyevski insanların umutla ayakta kaldığını, umutsuz kaldığındaysa çöktüğünü gözledi: Ona göre umut iyimserlik değil, ruhun oksijeniydi.
Q1157Bu söz Nietzsche’nin geç dönem keskin eserlerinden Putların Alacakaranlığı’ndan gelir. Bu bağlam önemli; üslup aforizmatiktir: kısa satırlar teselli etmekten çok kışkırtmak içindir. Friedrich Nietzsche (1844–1900); güç istenci gibi fikirleriyle tanınan, canlı ve aforizmatik bir üslupla yazan Alman filozoftu.
Q1158Bu söz Nietzsche’nin geç dönem keskin eserlerinden Putların Alacakaranlığı’ndan gelir. Bu bağlam önemli; üslup aforizmatiktir: kısa satırlar teselli etmekten çok kışkırtmak içindir. Friedrich Nietzsche (1844–1900); güç istenci gibi fikirleriyle tanınan, canlı ve aforizmatik bir üslupla yazan Alman filozoftu.
Q1159Bu söz Nietzsche’nin şiirsel-felsefi eseri Böyle Buyurdu Zerdüşt’ten gelir. Kaynak imge ve kehanet diliyle konuşur; bu yüzden satır düz öğüt değil dramatik düşünce olarak okunmalıdır. Friedrich Nietzsche (1844–1900); güç istenci gibi fikirleriyle tanınan, canlı ve aforizmatik bir üslupla yazan Alman filozoftu.
Q1161Sahici Dickinson — iki dizelik şiirin tamamı şöyledir: “Bir daha asla gelmeyecek olması / Hayatı bu kadar tatlı kılan da bu.” Yaklaşık 1.800 şiirinin neredeyse tamamı gibi bu da el yazmalarında bulundu ve ancak 1886’daki ölümünden sonra yayımlandı. İki dize koca bir felsefeyi taşır: Kıtlık, tatlılığın düşmanı değil, kaynağıdır.
Q1163Bu söz Wilde’ın Sosyalizm ve İnsan Ruhu denemesinden gelir. Denemenin arka planında sanat, bireysel özgürlük ve insanı düzleştiren toplumsal sistemlere duyulan kuşku vardır. Oscar Wilde (1854–1900); zekâsıyla ünlü, ‘Dorian Gray’in Portresi’nin yazarı İrlandalı şair ve oyun yazarıydı.
Q1164Walden’ın (1854) sonuç bölümünün cilalanmış popüler özeti. Thoreau’nun gerçekte yazdığı şudur: “İnsan düşlerinin yönünde güvenle ilerler ve hayal ettiği hayatı yaşamaya çabalarsa, sıradan saatlerde ummadığı bir başarıyla karşılaşır.” Kısaltılmış hâli posterlerdedir; orijinal, asıl önemli kısmı ekler — gelen başarı, beklenmedik türden olur.
Q1166Goethe’ye yaygın atfedilir; ancak Almanca eserlerinde bu hâliyle bulunmaz — araştırmacılar, Wilhelm Meister’daki bazı satırların serbest çevirisiyle İngilizceye girdiğini düşünür. Goethe ilkeyi zaten yaşadı — şair, romancı, devlet bakanı, amatör bilim insanı — bilgiyi uygulamadan bırakmaya yaradılışça yeteneksiz bir adam.
